O internacjonalizmach sportowych

0
Armin Kuebelbeck - http://galerie.best4sports.de -Kuebi 11:27, 5 Jan 2007 (UTC)

Przyjmuje się, że internacjonalizmy to analogiczne wyrazy (leksemy) o podobnej formie (pisowni czy wymowie) i identycznym/podobnym znaczeniu występujące przynajmniej w trzech językach należących do różnych (przynajmniej dwóch) rodzin lub grup językowych. Za internacjonalizmy można też uznać morfemy (jak prefiksy i sufiksy) czy frazeologizmy (głównie wyrażenia idiomatyczne) analogiczne w różnych językach. Na ten temat por. mój artykuł w Przeglądzie Dziennikarskim z dn. 27.11. 2020.

Poniższe przykłady i rozważania dotyczą jedynie wyrazów (a więc bez uwzględnienia frazeologizmów i innych internacjonalizmów) z warstwy ogólnej języka sportowego. Przy czym wiele z tych leksemów jest używanych również w kontekście pozasportowym (np. akcja, atak, dominować), inne są typowo sportowe (np. gol, mecz, stadion). Unikaliśmy tu wyrazów (wyrażeń) specyficznych dla jednej dyscypliny sportowej, zostały jednak uwzględnione takie, które odnoszą się do kilku dyscyplin (np. kontra, serwis). W przypadku różnych części mowy ograniczałem się z reguły do jednej części mowy, por. sponsor, start (nie ma na liście czasowników sponsorować, startować).

Internacjonalizmy w języku polskim, niemieckim, angielskim, francuskim

Najpierw podam według pochodzenia w kolejności alfabetycznej przykłady dla języków: polski (grupa słowiańska), niemiecki, angielski (języki germańskie), francuski (język romański). Leksem polski wymieniony jest każdorazowo na pierwszym miejscu i wyróżniony tłustą czcionką.

Zapożyczenia z języka angielskiego

autsajder Outsider (Außenseiter) outsider outsider; boksować boxen box boxer; czempion (champion) Champion champion champion; fair play faires Spiel fair play fair-play; faul Foul foul foul; finisz Finish finish finish; gol Goal goal goal; handicap Handikap handicap handicap; internacjonał International international international; klub Klub club club; kontra Konter counter-attack contre; kort Court court court; lider Leader leader leader; mecz Match match match; menadżer Manager manager manager; mityng Meeting meeting meeting; rekord Rekord record record; serwis Service service service; sport sport sports sport; sportowiec Sportler sportsman sportif; trener Trainer trainer entraîneur

Poza tym nazwy dyscyplin sportowych, m.in.: badminton, baseball, bobsleje, boks, curling, futbol, rugby, snowboard, tenis oraz wyrazy (wyrażenia) o tej samej pisowni w badanych językach: challenge, Champions League, cross-country, derby, doping, fan, gong, lob, Oldstars, pacemaker, reporter, show, sponsor, start, stres, timing.

Jest oczywiste, że wśród internacjonalizmów sportowych nie mogło zabraknąć zapożyczeń z języka angielskiego. Przecież kolebką sportu wyczynowego jest Wielka Brytania. Mimo prób zastąpienia niektórych terminów przez wyrazy rodzime polskie pod koniec XIX, w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku, wiele anglicyzmów pozostało. Faktem jest jednak, że działania purystyczne w Polsce były mniej intensywne niż w Niemczech. Na temat puryzmu w Polsce por. Katarzyna Sztandarska w Przeglądzie Dziennikarskim 31.7.2019. Obok leksemów ogólnosportowych (jak mecz, sport, rekord) znajdujemy nazwy niektórych dyscyplin sportowych (boks, rugby, tenis i wiele innych). Zapożyczenia z angielskiego stanowią też dużą część leksyki specyficznej dla poszczególnych dyscyplin sportowych (np.: dropszot, return, smecz, slice, tie-break w tenisie). Nie są one jednak głównym przedmiotem naszych rozważań. Można powiedzieć, że to właśnie anglicyzmy tworzą najliczniejszą grupę wśród internacjonalizmów występujących w tych czterech językach.

 

Zapożyczenia z łaciny lub greki

akcja Aktion action action; aktywny aktiv active actif; amator Amateur amateur amateur; dominować dominieren dominate dominer; dyscyplina Disziplin discipline discipline; dyskwalifikacja Disqualifikation disqualification disqualification; forma Form form forme; junior Junior junior junior; kandydat Kandidat candidate candidat; kartka Karte card carte; klasa Klasse class classe; klasyfikacja Klassement classification classification; kondycja Kondition condition condition; komentator Kommentator commentator commentatteur; kontuzja Kontusion contusion contusion; linia Linie line ligne; minimum Minimum minimum minimum; olimpiada Olympiade Olympiad Olympiade; olimpijski olympisch olympic olympique; pozycja Position position position; publiczność Publikum public public; punkt Punkt point point; stadion Stadion stadium stade; system System system system; tabela Tabelle table table; talent Talent talent talent; trofeum Trophäe trophy trophée; triumf Triumpf triumph triomphe; tytuł Titel title titre

Przy opisie pochodzenia na podstawie istniejących słowników ogólnych i słowników wyrazów obcych brałem pod uwagę zapożyczenia bezpośrednie. I tak wyraz trofeum wywodzi się co prawda od odpowiednika greckiego, ale do języka polskiego został on przejęty (w zmienionej formie) z łaciny. Uznajemy go więc za latynizm. Mamy zatem do czynienia albo z oczywistymi latynizmami (np. forma, junior, minimum, tytuł) albo z latynizmami, które mają swoje źródło w grece (np. trofeum). Są też w mniejszości wyrazy zapożyczone bezpośrednio z języka greckiego (np. stadion).

 

Zapożyczenia z języka francuskiego

atak Attacke attack attaque; atleta Athlet athlete athlète; debiut Debüt debut début; defensywa Defensive defence défence; dystans Distanz distance distance; emocje Emotion emotion émotion; kapitan Kapitän captain capitaine; kwalifikacje Qualifikationen qualifications qualification; masaż Massage massage massage; medal Medaille medal médaille; ofensywa Offensive offensive offensive; pilot Pilot pilot pilote; reprezentant Repräsentant representative représentant; rewanż Revanche revenge revanche; rezultat Resultat result résultat; runda Runde round round; rywalizować rivalisieren rival rival; sensacja Sensation sensation sensation; sezon Saison season saison; szansa Chance chance chance; taktyka Taktik tactics tactique

Galicyzmy stanowią dosyć pokaźną część międzynarodowego słownictwa sportowego. Inna sprawa, że nie wszystkie one wywodzą się wyłącznie z języka francuskiego. I tak słówko ofensywa to co prawda bezpośrednie zapożyczenie z francuskiego, ale pośrednie z łaciny, masaż to przykład na galicyzm, chociaż jego korzenie sięgają języka arabskiego! Słówko atleta ma co prawda korzenie grecko-łacińskie, ale do języka polskiego według niektórych nowszych słowników przeszło z języka francuskiego. Za galicyzm uznałem też debiut, mimo że niektóre słowniki mówią o rusycyźmie (!). Można tylko przypuszczać, że z rosyjskiego pochodzi jedno ze znaczeń tego rzeczownika (debiut jako „otwarcie” w szachach), jako że przez długi czas Związek Radziecki, a później Rosja były światowym mocarstwem szachowym.

 

Inne:

finał Finale final finale finał; ryzyko Risiko risk risque; tempo Tempo tempo tempo; (zapożyczenia z włoskiego); liga Liga league ligue (z hiszpańskiego), faworyt Favorit favorite favori; grupa Gruppe group groupe; kariera Karriere career carrière; konkurencja Konkurrenz concurrence concurrence; protest Protest protest protestation; technika Technik technique technique; turniej Turnier tournament tournoi (z niemieckiego), slalom Slalom slalom slalom (z norweskiego)

 

Jak już wspomniałem, decydujące jest dla nas, z którego języka dany wyraz został bezpośrednio przejęty (tutaj mam na myśli głównie leksemy polskie). I tak wyraz technika to pośrednie zapożyczenie z greckiego, ale bezpośrednie z niemieckiego. Za germanizmy uznałem też (zgodnie z informacjami zawartymi w słownikach, m.in. Bańko 2005) wyrazy faworyt, grupa, kariera, konkurencja, protest i turniej, chociaż ich pierwotnym źródłem jest język francuski. Tak więc nie są to typowe germanizmy, ich odpowiedniki w innych językach zapewne należałoby uznać za galicyzmy (zapożyczenia z francuskiego), ewentualnie za latynizmy.

Jak wynika z powyższego zestawienia, najliczniejsze grupy stanowią anglicyzmy oraz zapożyczenia z łaciny i greki. W tej drugiej grupie dominują latynizmy, za wyjątkiem kilku wyraźnych grecyzmów (olimpiada, olimpijski, stadion). Są to wyrazy zwykle związane z przebiegiem i organizacją zawodów sportowych (np. dominować, publiczność, punkt, stadion, tabela) oraz nazwy osobowe (amator, atleta, junior).

Zwraca uwagę znaczny stopień asymilacji formalnej polskich leksemów, np. z francuskiego: debiut, kariera, masaż, sezon, szansa, i w nieco mniejszym stopniu z angielskiego: menadżer, serwis, trener i. in. Zostały one w dużym stopniu przystosowane do polskiej pisowni i wymowy. Wydaje się, że w porównaniu z innymi językami ten stopień asymilacji w języku polskim jest większy.

Poza wyżej wymienionymi wyrazami można znaleźć jeszcze wiele innych sportowych internacjonalizmów. Niektóre nie występują jednak w jednym z tych czterech języków.

I tak w niemieckim słownictwie sportowym występują leksemy, dla których nie ma analogicznych ekwiwalentów w języku polskim, m.in.: absolvieren (wykonać, ukończyć), Debakel (dotkliwa porażka), Crack (wybitny sportowiec), Duell (pojedynek), egalisieren (wyrównać), Preis (nagroda), sprinten (biec bardzo szybko). W polskim słownictwie sportowym występują natomiast m.in. takie oto leksemy bez odpowiedników niemieckich: awans, decyzja, degradacja, okazja, sukces.

Nie tylko w językach rodziny indoeuropejskiej występują analogiczne leksemy sportowe. Oto przykłady z rodziny językowej uralskiej (języki ugrofińskie).

Język węgierski:

akció, bokszoló (bokser), diszkvalifikáció, dopping, forma, futball, gól, liga, olimpia, publikum, rekord, rögbi (rugby), sport, sportoló (sportowiec), stadium (stadion), stilus, szenzációs (sensacyjny), szponzor, taktika, tenisz

Język fiński:

crack, juniori, kajakki, ligassa, sparraus (sparring), stadionilla (stadion), olympia- (olimpijski), olympialaiset (olimpiada), rugby, sensaatiomainen (sensacyjny), sponsori, taktiikat, tenis, tiimi (team)

W języku japońskim (język izolowany, a więc nie dający się przyporządkować do żadnej rodziny językowej) występuje znaczna liczba anglicyzmów, por:

basukettobōrn (basket, basketball, koszykówka), bokusā (bokser), dābī (derby), dopingu, fan, gongu, gorufu (golf), handikyappu, hottotriku (hat trick), kauntā (kontra), kikkā (Kicker, piłkarz), kurabu (klub), ofusaido (ofsajd), pawā (power, siła), pureofu (play off), ragubī (rugby), supāringu (sparring), tenisu.

Z innych języków niż angielski pochodzą takie oto leksemy japońskie:

aguresshibu (agresywny), amachua (amator), arīna (arena), debyū (debiut), guranpuri (Grand Prix), junia (junior), midalia (medal), orinpikku (olimpiada), pointo (punkt), satadium (stadion), sukī (norweskie ski, niemieckie Ski, narty), taktikat.

Z języka japońskiego pochodzą nazwy dyscyplin sportowych: dżudo, karate.

Mniej internacjonalizmów niż w japońskim jest w języku arabskim, por.:

drby (derby), ghungh (gong), hāttrīk (hat trick), librū (libero), medaru (medal), satadium, taktikat.

Przykłady dla języka tureckiego (rodzina języków ałtajskich):

agresif, aksiyon (akcja); aktif, atlet, boksör (bokser), doping, final (finał), futbol, handikap, kulüp (klub), libero, lig, maraton, olympiyatlar (olimpiada), ragbi, risk (ryzyko), șans (szansa), spor (sport), sponsor, stadyum, stil, takim (team), tenis.

Jako że ostatnio całkiem dobrze idzie nam w sportach zimowych, to parę słów o wyrazach międzynarodowych w dyscyplinach zimowych. Skoki narciarskie: telemark (pochodzi z języka norweskiego), narciarstwo alpejskie: slalom (też zapożyczenie z norweskiego), łyżwy: short track, hokej (oczywiste anglicyzmy), biatlon (bi- „dwa razy” pochodzi z łaciny, áthlon „walka” z greckiego). Nie ma w języku polskim odpowiednika niemieckiego Ski (i podobnych słów o etymologii norweskiej w innych językach) – my nazywamy to narty.

I nie mogę sobie odmówić nawiązania do mojej ukochanej dyscypliny sportowej (sic!), którą sam w skromnym zakresie uprawiałem: szachy – jako gra planszowa wywodząca się z Indii, w XI wieku przez Arabów z Persji spopularyzowana w Europie. Nazwa ma korzenie perskie i arabskie, šah znaczyło w tych językach „król, monarcha”, a do języka polskiego forma ta została przejęta prawdopodobnie z języka niemieckiego (a więc jest germanizmem) albo za pośrednictwem języka czeskiego (bohemizm) – taką alternatywną etymologię podaje słownik Wiesława Borysia (2005). W języku niemieckim funkcjonuje wyraz Schach, w czeskim šachy, we francuskim échec, w angielskim chess, w języku fińskim šakki, węgierskim sakk, włoskim scacchi, niderlandzkim schaak, w japońskim chesu, wreszcie w języku aktualnego mistrza świata, czyli norweskim sjakk.

 

Tautonimy (fałszywi przyjaciele tłumacza) wśród internacjonalizmów sportowych

Analogiczne formalnie leksemy w różnych językach nie zawsze mają identyczne znaczenia, wykazują często pewne różnice semantyczne, są więc tautonimami. Tutaj ograniczymy się do paru przykładów z języka polskiego i niemieckiego (i jednego przykładu z języka węgierskiego). W odniesieniu do badanych przez nas wyrażeń sportowych można wyróżnić następujące relacje semantyczne (por. mój artykuł w Przeglądzie Dziennikarskim 6.10.2019).

– relacja prywatywności, np. dopingDoping. Wyraz polski (obok znaczenia „używanie niedozwolonych środków farmakologicznych”) ma również znaczenie „zagrzewanie kogoś/zawodników do walki”. Tego drugiego znaczenia nie wykazuje leksem niemiecki. Podobną relację dostrzega Kornatowski (2016) w odniesieniu do polskiego doping i węgierskiego dopping.

– relacja inkluzji, np. atletaAthlet. Leksem polski ma węższe znaczenie niż niemiecki. Atleta to w sporcie „ciężarowiec, zapaśnik, bokser itp.”, tymczasem niemiecki Athlet może odnosić się też do zawodników z innych dyscyplin, jak pływanie czy kolarstwo.

– relacja kontraryczności, np. handicapHandikap. Leksemy mają znaczenia przeciwne: polskie handicap znaczy „lepsze, bardziej korzystne warunki”, niemiecki Handikap: „gorsze, mniej korzystne warunki”.

– relacja ekwipolencji, np. pilotPilot. Polski pilot to „osoba towarzysząca kierowcy rajdowemu, czuwająca nad przebiegiem trasy”, natomiast niemiecki Pilot to „kierowca samochodu wyścigowego”. Obydwa leksemy mają więc wspólne cechy semantyczne: „osoba związana z wyścigami samochodowymi, motocyklowymi itp.”, przy czym polski leksem wykazuje pewne elementy znaczeniowe, których nie ma wyraz niemiecki, i odwrotnie.

Inne różnice semantyczne (przyjmując szerokie rozumienie znaczenia leksykalnego): polskie leksemy gol, mecz są używane częściej niż niemieckie Goal (zwykle: Tor, Treffer) i Match (częściej: Spiel, Treffen), polskiemu lider odpowiada najczęściej niemiecki Spitzenreiter, podczas gdy Leader znany jest głównie w Austrii i Szwajcarii.

Uwagi końcowe

Przedmiotem naszych rozważań były internacjonalizmy z zakresu słownictwa ogólnosportowego, bez szerszego uwzględnienia słownictwa specyficznego dla poszczególnych dyscyplin sportowych. W większości chodzi o leksemy występujące również w języku ogólnym, nie związanym ze sportem (np. akcja, koncentracja, kariera). Najwięcej uwagi poświęcono analogicznym leksemom występującym w czterech językach: w języku polskim, niemieckim, angielskim i francuskim. Internacjonalizmy sportowe występują nie tylko w językach indoeuropejskich, por. języki fiński, węgierski (rodzina uralska, ugrofińska), turecki (rodzina ałtajska). Oprócz europeizmów zwrócono uwagę na języki używane poza Europą (japoński, arabski). Ciekawym „odkryciem” stała się obecność znacznej ilości anglicyzmów w języku japońskim (język izolowany). Właśnie język angielski, a również łacina i greka, wreszcie język francuski stanowią źródło wielu internacjonalizmów sportowych.

 

Literatura i słowniki

Bańko, Mirosław (red.) (2005): Wielki słownik wyrazów obcych PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Boryś, Wiesław (2005): Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Literackie.

Kornatowski, Paweł (2016): Tautonimy węgiersko-polskie. Próba systematyzacji, [w:] Język, komunikacja, informacja, t. 11 pod red. I. Koutny, A. Godzich. M. Lewandowskiego, P. Nowaka, J. Taborka. Poznań: Wydawnictwo Rys, s. 122–159.

Lipczuk, Ryszard (2019): O tautonimach, czyli pułapkach leksykalnych, w: Przegląd Dziennikarski 6.10.2019 (online) O tautonimach, czyli pułapkach leksykalnych | Przegląd Dziennikarski (przegladdziennikarski.pl)

Lipczuk, Ryszard (2020): Internacjonalizmy, czyli wspólne słownictwo języków europejskich, w: Przegląd Dziennikarski 15.11.2020 (online) Internacjonalizmy, czyli wspólne słownictwo języków europejskich | Przegląd Dziennikarski (przegladdziennikarski.pl)

Sztandarska, Katarzyna (2019): Puryzm językowy w Polsce, w: Przegląd Dziennikarski 31.7.2019 (online) Puryzm językowy w Polsce | Przegląd Dziennikarski (przegladdziennikarski.pl)

Poza tym: inne materiały (w tym słowniki) internetowe

Poprzedni artykułKsawery Tartakower – nie tylko szachista
Następny artykułWyścig gigantów
Ryszard Lipczuk
Prof. dr hab. Ryszard Lipczuk – germanista, językoznawca, pracownik naukowy Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (w latach 1970–1993) i Uniwersytetu Szczecińskiego (1993– 2018). Ukończył studia germanistyczne na Uniwersytecie Warszawskim (1970), tam też obronił rozprawę doktorską (1977). Habilitacja w roku 1986 na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Od 1990 prof. nadzw., w r. 2002 uzyskał tytuł profesora, 2004 prof. zw. Na Uniwersytecie Szczecińskim pełnił w latach 1993–1997 i 2005–2012 funkcję dyrektora Instytutu Filologii Germańskiej, w latach 1993–2015 był kierownikiem Zakładu Języka Niemieckiego tegoż Instytutu. Od 1.X.2018 prof. emerytowany. Redaktor naczelny serii naukowej „Stettiner Beiträge zur Sprachwissenschaft” (od r. 2008) wydawanej w Hamburgu. Jest autorem licznych monografii naukowych, artykułów, recenzji, redaktorem i współredaktorem kilku słowników polsko-niemieckich, leksykonów i podręczników do nauki języka niemieckiego. Poza tym: autor trzech tomików reportaży (m.in. „Germanista w podróży”, „Sławni ludzie Trasy Romantycznej”) i czterech tomików rymowanek (m.in. „Limeryki i inne wybryki”, „Wybryki rymowane nowe”). Występował z referatami i wykładami gościnnymi w Tokio, Vancouver, Wiedniu, Graz, Angers, Sztokholmie, Gandawie, Lubljanie, Arhus oraz (wielokrotnie) w Niemczech. Homepage: http://lipczuk.univ.szczecin.pl

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here