Niemieckie skrzydlate słowa w Polsce (na podstawie cytatów z Goethego i Schillera)

0

W artykule Skrzydlate słowa Polaków (Przegląd Dziennikarski, 11.11. 2018) przedstawiłem niektóre znane „powiedzonka” związane z tematyką polską. Ich autorami są m.in. polscy pisarze i politycy. W niniejszym tekście zajmiemy się takimi powiedzeniami, które pochodzą od dwóch czołowych przedstawicieli niemieckiej literatury i są – mniej lub bardziej – znane w języku polskim.

Najpierw przypomnijmy, co można rozumieć pod pojęciem „skrzydlate słowa”. Termin „geflügelte Worte”  i samo pojęcie zostało rozpowszechnione przez niemieckiego filologa Georga Büchmanna (1822 – 1884), który w roku 1864 opublikował swój zbiór tzw. skrzydlatych słów.  Według Büchmanna są to zwroty pochodzące z literatury, powszechnie znane i używane. Obecnie mówi się o ogólnie znanych wyrażeniach, dla których można udowodnić czyjeś autorstwo, przy czym mogą to być cytaty pochodzące nie tylko z tekstów literackich, ale również z innych drukowanych źródeł, z prasy, z radia, telewizji, z filmów, z internetu. W grę wchodzą  slogany reklamowe albo wypowiedzi znanych osobistości, np. polityków.

W Polsce termin „skrzydlate słowa” pojawił się prawdopodobnie po raz pierwszy u Piotra Chmielowskiego w r. 1895 (Współcześni poeci polscy), od lat siedemdziesiątych XX wieku zaczął pojawiać się najpierw w leksykonach literaturoznawczych, a dopiero później stał się też terminem językoznawczym.  Zwykle są to cytaty, niektóre z nich z czasem stały się frazeologizmami albo przysłowiami czy sentencjami. Skrzydlatymi słowami mogą być też wyrażenia jednowyrazowe (na przykład targowica w sensie „zdrada” albo Norymberga jako „osądzenie zbrodniarzy”).

W niniejszym tekście zajmę się takimi powiedzeniami, które pochodzą od dwóch koryfeuszy niemieckiej literatury i są – mniej lub bardziej – znane w języku polskim. Podam je w wersji polskiej i (w nawiasie) w wersji oryginalnej niemieckiej.

 Od Johanna Wolfganga von Goethego (1749 – 1832) pochodzą m.in. następujące skrzydlate słowa:

Trwaj chwilo, jesteś piękna! (Verweile doch, du bist so schön!)

W monumentalnym dramacie Goethego „Faust“ bohater zawiera pakt z Mefistofelesem, że ten będzie mógł zabrać jego duszę, kiedy doprowadzi Fausta do pełnej szczęśliwości i Faust będzie mógł wypowiedzieć te właśnie słowa. Taki stan szczęśliwości Faust – umierając –  osiąga, snując wizję pracy dla innych, a diabłowi nie udaje się opanować jego duszy.

Znasz-li ten kraj, gdzie cytryna dojrzewa? (Kennst du das Land, wo die Zitronen blühen?)   

Kennst du das Land …  to słowa, od których zaczyna się pieśń Mignon – bohaterki z powieści Goethego „Wilhelm Meisters Lehrjahre” (1795/1796). O jaki kraj chodzi? O Włochy, skąd Mignon pochodzi i za tym krajem tęskni. Jako ciekawostkę przytoczmy ironiczną parafrazę tego zdania przez pisarza Ericha Kästnera (1928), który wyraz Zitronen zastąpił  przez Kanonen (armaty), przy czym na myśli miał już nie Włochy, a Niemcy.

Z kolei Adam Mickiewicz jest autorem wolnego tłumaczenia tekstu Goethego. Powstała z tego pieśń skomponowana przez Stanisława Moniuszkę. Oto jej pierwsze wersy: 

Znasz-li ten kraj//Gdzie cytryna dojrzewa?//Pomarańcz blask//Majowe złoci drzewa?//Gdzie wieńcem bluszcz//Ruiny dawne stroi//Gdzie buja laur//I cyprys cicho stoi?//Ach, tam, o moja miła//Tam był mi raj//Pókiś ty ze mną była!

A teraz oryginał (Goethe):

Kennst du das Land//Wo die Zitronen blühn //Im dunklen Laub die Gold-Orangen glühn//Ein sanfter Wind vom blauen Himmel weht//Die Myrte still und hoch der Lorbeer steht//Kennst du es wohl?//Dahin, dahin//Möcht ich mit dir//O mein Geliebter, ziehn!

Więcej światła! (Mehr Licht!)

Takie słowa miał wypowiedzieć Goethe na łożu śmierci. Skierował je do służącego zasłaniającego okna. Współcześni próbują to interpretować na swój sposób: jako apel o szerzenie wiedzy, oświaty w społeczeństwie.

Friedrich Schiller (1759-1805)

W języku polskim na dobre funkcjonuje następujące powiedzenie, które ma swe źródło w dramacie Schillera „Die Verschwörung des Fiesco zu Genua” („Sprzysiężenie Fiesca w Genui”):

Murzyn zrobił swoje, Murzyn może odejść  (Der Mohr hat seine Schuldigkeit getan, der Mohr kann gehen). Takie słowa wypowiada rozczarowany Murzyn z Tunisu, który pomagał bohaterowi Fiesco  w jego buncie wobec doży Genui.

Miejmy tylko nadzieję,  że to powiedzenie nie zniknie z powodu poprawności politycznej (wszak pojawia się tu słowo „Murzyn”) … 

Wymieńmy w tym miejscu też tytuł wiersza Schillera, który stał się inspiracją do powstania hymnu Unii Europejskiej (tekst śpiewany do IX Symfonii Bethovena):

Oda do radości (An die Freude) (1786)

Na język polski wiersz został przetłumaczony przez Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego.

Stąd pochodzą frazy:

Radości, iskro bogów! (Freude, schöner Götterfunken!)

Wszyscy ludzie będą braćmi! (Alle Menschen werden Brüder)

Obejmijcie się, miliony! (Seid umschlungen, Millionen!).

 

Przytoczmy jeszcze kilka innych (z wielu) słynnych cytatów z Goethego (w tym z „Fausta“) i Schillera. Są one – jak można przypuszczać – mniej znane dla szerszego grona ludzi w Polsce. Nie jest więc oczywiste, czy można je zaliczyć do skrzydlatych słów. Polskie odpowiedniki przejąłem w większości (nie zawsze) z leksykonu Markiewicz/Romanowski.

 

Goethe:

Dobry bądź i szlachetny, bądź do pomocy gotowy (Edel sei der Mensch//Hilfreich und gut)

Czyn jest wszystkim, niczym sława (Die Tat ist alles, nichts der Ruhm)

Nie ma światła bez cienia (Wo viel Licht ist, ist auch starker Schatten)

Ja śpiewam tak jako ten ptak (Ich singe wie der Vogel singt)

Artysto, twórz, nie gadaj!  (Bilde Künstler, rede nicht!)

To, czym jesteśmy, innym zawdzięczamy (Was man ist, bleibt man andern schuldig)

Człowiek na ziemi wolnym być nie może (Der Mensch ist nicht geboren, frei zu sein)

W ograniczeniu dopiero znać mistrza (In der Beschränkung zeigt sich der Meister)

Wszelka teoria jest szara, drogi przyjacielu, a złote drzewo życia jest wiecznie zielone (Grau, teurer Freund, ist alle Theorie und grün des Lebens goldner Baum)

Łatwo się nauczyć panowania, trudniej rządzenia (Herrschen lernt sich leicht, Regieren schwer)

Błądzi człowiek, dopóki dąży (Es irrt der Mensch, solang` er strebt)  

Bo byłem przecież człowiekiem, a to znaczy być bojownikiem (Denn ich bin ein Mensch gewesen, und das heisst ein Kämpfer sein)

Kto poetę chce zrozumieć, powinien udać się do jego kraju (Wer den Dichter will verstehen, muss in Dichters Lande gehen)

Za starym już, by wiecznie tylko śmiać się, zbyt młody zaś, bym żyć bez pragnień mógł (Ich bin zu alt, um nur zu spielen, zu jung, um ohne Wunsch zu sein)

Spokój mój odbieżał, ciężkie serce moje (Meine Ruh ist hin, mein Herz ist schwer)

Wystarczy słów, niech przemówią czyny (Der Worte sind genug gewechselt, lasst mich auch endlich Taten sehen).

 

Schiller:

Z głupotą nawet bogowie walczą daremnie! (Mit der Dummheit kämpfen Götter selbst vergebens!)

Ludzie, ludzie, fałszywe, obłudne  plemię krokodyle! (Menschen – Menschen! Falsche heuchlerische Krokodilbrut!)

Zegar nie bije dla tych, co szczęśliwi (Die Uhr schlägt keinem Glücklichen)

Mąż prawy na ostatku myśli sam o sobie (Der brave Mann denkt an sich selbst zuletzt)

Jakiż jest krótki sens tej długiej mowy? (Was ist der langen Rede kurzer Sinn?)  

Życie jest poważne, sztuka jest radosna (Ernst ist das Leben, heiter die Kunst).

Dodajmy  do tego zestawienia jeszcze tytuł dramatu Schillera

Intryga i miłość (Kabale und Liebe)(1784).

 

Uwagi końcowe

W utworach najwybitniejszego poety niemieckiego Johanna Wolfganga von  Goethego znajduje się ogromna ilość mądrych powiedzeń, sentencji, aforyzmów. Również od Friedricha Schillera pochodzi wiele (choć znacznie mniej) znanych cytatów. Wydaje się, że wiele z tych „złotych myśli”  obydwu poetów jest znanych w Niemczech – nie tylko wśród ludzi wykształconych humanistycznie.  Są więc tam skrzydlatymi słowami.  Czy i w jakim stopniu zadomowiły się one również w Polsce?  Na pewno w znacznie mniejszym stopniu. Jedynie niewielka część znanych w Niemczech cytatów, sentencji, powiedzeń pochodzących z utworów Goethego i Schillera funkcjonuje wśród użytkowników języka polskiego.  Tylko część z nich można więc bez wahania uznać w języku polskim za  skrzydlate słowa, a więc za wyrażenia powszechnie znane i używane  (czasem w nieco innym znaczeniu). Takimi przykładami mogą być: Trwaj chwilo, jesteś piękna!; Znasz-li ten kraj, gdzie cytryna dojrzewa?; Murzyn zrobił swoje, Murzyn może odejść; Oda do radości; Radości, iskro bogów!; Wszyscy ludzie będą braćmi!; Obejmijcie się, miliony!   Są też takie, które są znane tylko pewnej grupie użytkowników języka polskiego,  głównie osobom o wykształceniu humanistycznym albo wręcz germanistycznym. Od czasu do czasu pojawiają się w mediach, niektóre występują w polskich leksykonach skrzydlatych słów albo w zbiorach aforyzmów. Leksykon Markiewicza i Romanowskiego (wydanie z roku 2005) rejestruje aż 123 cytaty z Goethego!    Mimo że nie są one w Polsce powszechnie znane, zdecydowałem się – bez objaśniania kontekstów ich użycia – niektóre z nich zaprezentować. Wydaje mi się, że warto – głównie z uwagi na zawarte w nich treści.

 

W moim następnym tekście chciałbym przedstawić mniej i  bardziej znane cytaty z utworów innych autorów niemieckojęzycznych.

 

Wybrana literatura

Büchmann, Georg (1972): Geflügelte Worte. Der Zitatenschatz des deutschen Volkes. 32. Aufl. Berlin:  Haude & Spenersche Verlagsbuchhandlung. 

Büchmann, Georg (2016):  Der neue BüchmannGeflügelte Worte. Der klassische  Zitatenschatz bearb. und aktualisiert von Winfried Hofmann. 5. unveränd. Taschenausg. München: Ullstein.

Lipczuk, Ryszard (2018a):  Geflügelte Worte in ein- und zweisprachigen Wörterbüchern, w: A. Gondek, A. Jurasz, J. Szczęk (red.), Einblicke und Rückblicke:  Beiträge zur deutschen Phraseologie und Parömiologie aus intra- und  interlingualer Sicht. Bd. II, Hohengehren, s. 23-38.  ¸ ˛ › i @ S — m —

Lipczuk, Ryszard (2018b):  Geflügelte Worte in WörterbüchernEine Untersuchung zur deutschen und deutsch-polnischen Lexikografie (Stettiner Beiträge zur Sprachwissenschaft. Bd. 10). Hamburg: Verlag Dr. Kovač. 

Lipczuk, Ryszard (2018c):  Skrzydlate słowa Polaków, w: Przegląd Dziennikarski, 11.11.  Online: https://przegladdziennikarski.pl/skrzydlate-slowa-polakow.   

Lipczuk, Ryszard (2019):  Skrzydlate słowa w słownikach, w: Studia Niemcoznawcze  LXIV, s. 455-469. Online: https://pliki.wn.uw.edu.pl/index.php/s/KTEJmQl2CGHwqnp?path=%2Fpdf%20SN%2064#pdfviewer

Markiewicz, Henryk/Romanowski, Andrzej (2005): Skrzydlate słowa. Wielki słownik cytatów polskich i obcych. Kraków: Wydawnictwo Literackie. 

Korzystałem też z materiałów internetowych.

Poprzedni artykułProtest. Wystawa
Następny artykułNiemieckie skrzydlate słowa w Polsce – część II
Ryszard Lipczuk
Prof. dr hab. Ryszard Lipczuk – germanista, językoznawca, pracownik naukowy Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (w latach 1970–1993) i Uniwersytetu Szczecińskiego (1993– 2018). Ukończył studia germanistyczne na Uniwersytecie Warszawskim (1970), tam też obronił rozprawę doktorską (1977). Habilitacja w roku 1986 na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Od 1990 prof. nadzw., w r. 2002 uzyskał tytuł profesora, 2004 prof. zw. Na Uniwersytecie Szczecińskim pełnił w latach 1993–1997 i 2005–2012 funkcję dyrektora Instytutu Filologii Germańskiej, w latach 1993–2015 był kierownikiem Zakładu Języka Niemieckiego tegoż Instytutu. Od 1.X.2018 prof. emerytowany. Redaktor naczelny serii naukowej „Stettiner Beiträge zur Sprachwissenschaft” (od r. 2008) wydawanej w Hamburgu. Jest autorem licznych monografii naukowych, artykułów, recenzji, redaktorem i współredaktorem kilku słowników polsko-niemieckich, leksykonów i podręczników do nauki języka niemieckiego. Poza tym: autor trzech tomików reportaży (m.in. „Germanista w podróży”, „Sławni ludzie Trasy Romantycznej”) i czterech tomików rymowanek (m.in. „Limeryki i inne wybryki”, „Wybryki rymowane nowe”). Występował z referatami i wykładami gościnnymi w Tokio, Vancouver, Wiedniu, Graz, Angers, Sztokholmie, Gandawie, Lubljanie, Arhus oraz (wielokrotnie) w Niemczech. Homepage: http://lipczuk.univ.szczecin.pl Facebook: https://www.facebook.com/RLpubl

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here