Spośród wielu żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego (1939-1945) do grona najwybitniejszych należy niewątpliwie zaliczyć generała Zygmunta Waltera-Jankego, działającego w tych trudnych wojennych latach najpierw w Łódzkiem, a potem w Śląskim Okręgu Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej.
Generał Zygmunt Walter-Jankę urodził się 21 lutego 1907 roku w Chojnach (obecnie dzielnica Łodzi) w rodzinie inteligenckiej jako syn Józefa Gabriela Włodzimierza, nauczyciela, oraz Anastazji z Wasilewskich. Jeszcze w czasach zaborów jego ojciec uczył w tajnej szkole polskiej w Nowych Chojnach. Na skutek denuncjacji i nakazu policyjnego szkołę zamknięto. Wówczas zaczął uczyć prywatnie okoliczną młodzież języka polskiego i historii Polski. W czasie I wojny światowej Józef Janke otworzył szkołę polską do której początkowo uczęszczał syn Zygmunt, który następnie zdał egzamin do Progimnazjum Polskiej Macierzy Szkolnej w Rudzie Pabianickiej do klasy 2. Syn 11 listopada 1916 r. wstąpił do Związku Harcerstwa Polskiego .
Z chwilą odzyskania niepodległości Józef Janke zgłosił się do pracy w szkolnictwie państwowy i otrzymał nominację na kierownika publicznej szkoły powszechnej w Lublinku [obecnie dzielnica Łodzi). Zygmunt Janke z rodziną przeniósł się do tej miejscowości. Z nowego miejsca zamieszkania do Progimnazjum było daleko i Z. Janke przerwał naukę. Ojciec uczył syna w domu i przygotowywał do egzaminów wstępnych do Gimnazjum Matematyczno-Przyrodniczego im. Jędrzeja Śniadeckiego w Pabianicach.
W 1920 roku Zygmunt Janke zdał egzamin i został przyjęty do gimnazjum 1 września do III klasy. W gimnazjum. W gimnazjum prowadził 1 Drużynę Harcerską im. Tadeusza Kościuszki. W szkole należał też do Bratniej Pomocy. W maju 1927 r. zdał egzamin dojrzałości typu matematyczno-przyrodniczego przed Państwową Komisją Egzaminacyjną powołaną przez Kuratorium Okręgu Szkolnego Łódź i otrzymał oceny dobre i bardzo dobre. Bardzo dobre uzyskał m.in. z historii i nauki o Polsce współczesnej, ćwiczeń cielesnych, śpiewu i muzyki oraz religii.[1]
Tuż po ukończeniu gimnazjum Zygmunt Janke zgłosił się do Powiatowej Komendy Uzupełnień w Ostrowie Łomżyńskim z prośbą o przyjęcie do wojska jako kandydata do Szkoły Podchorążych Piechoty w Komorowie. Zgodę do wstąpienia do tej szkoły wyraził ojciec. 30 VIII 1927 r. stanął przed komisją lekarską Komisji Poborowej, która stwierdziła zdolność do służby wojskowej.
1 IX 1927 r. przyjęty do tej szkoły wraz z 117 kandydatami. Jako podchorąży był w 2. plutonie 7. kompani 1. baterii szkolnej. Przysięgę złożył 15 października tego roku, zaś 28 listopada awansowany został do stopnia starszego szeregowego podchorążego. Dowódca kompani mjr Smidowicz w opinii Jankego za okres od 1 IX 1927 r. do 1 VII 1928 r. stwierdził „ Posiada charakter skryty. Bardzo ambitny, zarozumiały, o dużym poczuciu honoru. Bardzo obowiązkowy, pilny, pracowity, punktualny, dokładny, systematyczny. Posłuszny, karny, koleżeński. Z usposobienia spokojny-poważny. Towarzysko dobrze ułożony. Fizyczni dobrze rozwinięty. Postawa i prezencja dobra. Umysł bystry, inteligentny. Zdolny, oczytany o dużym zasobie wiadomości ogólnych. Energiczny, stanowczy. Zmysł instruktorski i wychowawczy duży”.[2]
30 VI 1928 r. ukończył Szkołę Podchorążych Piechoty, awansowany został do stopnia kaprala podchorążego i skierowany do Oficerskiej Szkoły Artylerii w Toruniu. Po skończonym urlopie odbył praktykę w 70. PP [pułk piechoty] w okresie od 1 sierpnia do 14 października 1928 r. W tym dniu przeniesiony został do szkoły oficerskiej w Toruniu. W dniu następnym rozpoczął naukę w Toruniu w 1 baterii szkolnej Sawczyńskiego. Komendantem szkoły był ppłk Henryk Kreiss. Awansował on Jankego 19 III 1929 r. do stopnia plutonowego podchorążego, zaś 19 III 1930 r. do stopnia ogniomistrza podchorążego. Praktykę odbył w VIII 1929 r. w 28. PAL [ Pułk Artylerii Lekkiej ] w Dęblinie. Szkołę ukończył 15 VIII 1930 r. z lokatą 19/126 i mianowany został podporucznikiem artylerii. [3]
Po otrzymaniu patentu oficera został przydzielony na stanowisko dowódcy plutonu w 2. baterii 7. Dywizjonu Artylerii Konnej (7. DAK) Wielkopolskiej Brygady Kawalerii, stacjonującego w Poznaniu-Sołaczu. Odtąd systematycznie podnosił swoje kwalifikacje wojskowe. Dowódca dywizjonu w opinii z 20 VIII 1932 r. zwrócił uwagę, że ppor. Janke przyzwyczaja się do życia wojskowego, ale w tym krótkim czasie nabrał już pewności siebie i jest wojskowym z zamiłowania. Jako artylerzysta wyszkolony bardzo dobrze. Z czasem będzie bardzo dobrym oficerem, ale potrzebuje umiejętnego prowadzenia. Podkreślił w niej, że jest skryty, ale pilny i obowiązkowy a jednocześnie inteligentny, myślący logicznie, orientujący się łatwo i praktyczny. Nie miał możliwości wykazania zdolności taktycznych, ale szkoli i instruuje dobrze żołnierzy a zarazem ich rozumie.[4]
Ppor. Janke przeniesiony został 21 IX 1931 r. na stanowisko dowódcy drużyny łączności w dywizjonie i funkcję tę pełnił do 2 XI 1931 r. W dniu następnym powrócił na poprzednie stanowisko, czyli na dowódcę plutonu. Plutonem dowodził 2 miesiące i został dowódcą baterii 3 I 1932 r., którą dowodził bardzo krótko, bo do 17 II 1932 r. Powrócił na poprzednie stanowisko, wykazując się sukcesami w szkoleniu plutonu. 2 IV 1933 r wyznaczony został na pełniącego obowiązki dowódcy baterii przez 2 miesiące. I utaj sprawdził się jako dowódca, ale z kursu powrócił dowódca baterii, któremu przekazał dowodzenie. Przesunięty został na dowódcę plutonu, którym dowodził do 31 VIII 1933 r. Wynikami w dowodzeniu baterią i plutonem zwrócił na siebie uwagę dowódca dywizjonu płk. Łakińskiego. W opinii podkreślił, że ppor. Janke jest bardzo dobrym oficerem. Czytamy w niej „ Po nabyciu pewności siebie przed frontem wykazuje bardzo dużo energii i inicjatywy. stanowczości. Pilny i obowiązkowy […] Inteligentny, umysł bystry i wnikliwy. Orientuje się łatwo […] Bardzo dobry instruktor, który doskonale wczuwa się w psychikę żołnierza. Wyszkolony fachowo i bardzo dobrze […]. Bardzo rzeczowy i dokładny”. Dowódca dywizjonu i dowódca Brygady Kawalerii Poznań byli zgodni i stwierdzili, że jest oficerem bardzo dobrym.[5] Efektem tek oceny było mianowanie Jankego na stopień porucznika 1 I 1933 r.
Wiosną 1933 r. zwrócił się z prośbą do przełożonych o wyrażenie zgody na zawarcie małżeństwa z Aurelą Kołodziejczyk-studentką Uniwersytetu Poznańskiego. Dowództwo wyraziło zgodę, co było rzadkością, bo był porucznikiem. W wojsku była zasada, że związek małżeński można była zawrzeć będąc kapitanem, czyli mając ustabilizowaną sytuację materialną. O wyrażeniu zgody na ślub zadecydowały chyba opinie kwalifikacyjne. 29 VI 1933 r. wziął ślub, który nie wpłynął negatywnie na wyniki szkolenia plutonu. Nadal był oceniany jako wzorowy oficer z perspektywą awansu na wyższe stanowisko. Plutonem dowodził do 30 VIII 1933 r, W dniu następnym wyznaczony został na stanowisko oficera materiałowego w dywizjonie. I na tym stanowisku wzorowo wywiązywał się z obowiązków. Świadczy o tym opinia ppłk dypl. Mniszka, który napisał „ Odpowiada na tym stanowisku p.o. [pełniący obowiązki-M.S.] oficera materiałowego bardzo dobrze. Nadaje się na dowódcę baterii […]. Włada językiem francuskim”.
Dowódca dywizjonu charakteryzując ppor. Jankego potwierdził zawartą ocenę z 1932 r., z tym iż zwrócił uwagę, że nadaje się na dowódcę baterii. Dowódca Brygady Kawalerii gen. bryg. Sergiusz Zahorski nie tylko zaakceptował opinię dowódcy dywizjonu, ale napisał, że jest bardzo dobrym oficerem.[6]
Por. Janke nie został dowódcą baterii, bo skierowany został 2 X 1933 r. na kurs dowódców do Centrum Wyszkolenia Łączności w Zegrzu. I tutaj oceniony został jako perspektywiczny oficer, wykazujący się wiedzą i znajomością literatury fachowej, zwłaszcza w języku francuskim. Kurs ukończył 28 II 1934 r. i po powrocie do dywizjonu wyznaczony został na dowódcę plutonu łączności. Na tym stanowisku wykazał nie tylko inicjatywę w dowodzeniu, ale obowiązkowość i ambicję w osiąganiu coraz lepszych wyników w szkoleniu i podczas ćwiczeń. Przełożeni zwracali uwagę, że to urodzony wojak a podkreślał to swoim zachowaniem nie tylko w koszarach. Zarazem uważali oni, że posiada duży zasób wiedzy, lecz nie wykorzystuje w praktyce, ponieważ dowodzi plutonem. Do żołnierzy odnosił się serdecznie, ale wymagał zdyscyplinowania. Dowódca dywizjonu i brygady byli zgodni, że jest dobrym oficerem, fachowo wyszkolonym bardzo dobrze, dobry organizator pracy i w niej dokładny, lecz za młody na objęcie baterii.[7]
W zamian za to wysłany został 4 X 1934 r. na dwutygodniowy kurs psychotechniczny do Warszawy. Po jego ukończeniu 20 X 1934 r. powrócił do Poznania na dotychczas zajmowane stanowisko. Przełożeni cenili sobie poziom szkolenia żołnierzy w plutonie łączności, podkreślali jego sumienność i zamiłowanie do służby wojskowej. Dowódca dywizjonu ppłk dypl. Mniszek podkreślał pracowitość por. Jankego, jego umiejętności w organizowaniu pracy i szkolenia żołnierzy oraz wysoki poziom przygotowania fachowego. W opinii czytamy jeszcze że jest bardzo dobry, spokojny, ale skromnym i inteligentnym oficerem z dużym poczuciem honoru oraz lojalnym wobec przełożonych i kolegów. Dużo czytał nie tylko literaturę wojskową, ale o wydarzeniach polityczno-gospodarczych w zwłaszcza z historii wojskowości. Opinię tę uzupełnił dowódca brygady podkreślając „ bardzo dobry dowódca plutonu łączności, który postawił na bardzo wysokim poziomie. Opanował technikę strzelania-będzie bardo dobrym dowódcą baterii. Żyje z gaży. Bardzo oszczędny”.[8]
Por. Janke nadal dowodził plutonem łączności w 1935 r. Dowódca dywizjonu ppłk dypl. Mikołaj Łapicki cenił sobie u niego skromność, pracowitość, duże poczucie honoru, lojalność wobec przełożonych i podwładnych. Z jednej strony dbał o podwładnych, zaś z drugie był wobec nich wymagający. W opinii napisał m.in. „ Oficer bardzo inteligentny, umysł żywy, łatwo przyjmujący nową wiedzę – nowości. Wyszkolenie fachowe w powierzonym mu dziale służby bardzo dobre. Jako instruktor organizuje prace planowo i logicznie.. Żadnych nałogów nie posiada. Ogólnie bardzo wartościowy oficer”. Z kolei dowódca 8. Grupy Artylerii płk Korycki stwierdził, że por. Janke pod względem fachowym wyszkolony jest dobrze. [9]
Przełożeni podkreślali jego wysoki poziom wyszkolenia fachowego, lecz zwracali uwagę na młody wiek, aby wyznaczyć na dowódcę baterii. W zaistniałej sytuacji nie widząc perspektywy na wyższe stanowisko w dywizjonie zwrócił się z prośbą do Komendanta Wyższej Szkoły Wojennej [WSzW] przez Dowódcę Brygady Kawalerii Poznań o wyrażenie zgody na zdawanie egzaminu do tej uczelni wojskowej. Dowódca dywizjonu ppłk dypl. Czerwiński raport ten poparł, podobnie jak Dowódca Brygady Kawalerii 12 II 1936 r. Jeszcze przez ponad rok por. Janke dowodził plutonem łączności.
Gen. bryg. Tadeusz Kutrzeba poinformował 7 IV 1937 r. dowódcę dywizjonu, że por. Z. Janke zdał egzamin konkursowy i został powołany zarządzeniem Szefa Biura Personalnego MSW na kurs próbny do Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie z dniem 17 IV 1937 r.[10]
W wyznaczonym terminie przybył por. Janke do Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie, gdzie uczestniczył w kursie szkoleniowym. Po jego ukończeniu rozpoczął studia w Wyższej Szkoły Wojennej [promocja XVIII 37/39] . Problemów z nauką nie miał i bez problemów zaliczył pierwszy rok studiów. Gen T, Kutrzeba nie dokonał oceny por. Jankego, stwierdzając „ Szczegółową opinię o słuchaczu WSW wydaję dopiero po ukończeniu WSW, gdyż po pierwszym roku studiów opinia szkolna jest jeszcze niedojrzała, a opinię służbowa pozostawiam bez zmian. Proszę zatem, jako opinię za rok 1938 uważać opinię za 1937 r.”.[11]
Dowódca dywizjonu ppłk. dypl. Czerwiński w opinii za 1937 r. zwrócił uwagę, że por. Janke jest oficerem nie tylko opanowanym i ambitnym, ale pracującym wytrwale nad pogłębianiem wiedzy. W pracy przejawia dużą inicjatywę, zaś fizycznie bardzo wytrzymały. W dalszej części opinii czytamy „Inteligentny i zdolny, umysł chłonny i dociekliwy o szerokiej skali zainteresowań. Orientuje się szybko. Decyzje dobrze przemyślane […]. W czasie ćwiczeń w terenie wykazał dobre przygotowanie do dowodzenia baterią. Był bardzo sumienny i pomysłowy w pracy oficera oświatowego […]. dobrze przygotowany do dowodzenia baterią. Posiada uzdolnienia do prac sztabowych”. Z kolei dowódca 7. Grupy Artylerii płk Jancewicz podkreślił w tej opinii „ Zdolny i dobrze wyszkolony fachowo” .[12]
Gen Kutrzeba oceniając por. Jankego potwierdził wcześniejsze oceny z dywizjonu, czyli oficer zdolny, inteligentny, ale umysł jednak za mało zdyscyplinowany . Czytamy „ Pilny i pracowity, obowiązkowy, lecz nie dość dokładny […]. Technikę rozkazodawstwa opanował dobrze. Forma staranna. Redakcja czasami nie dość jasna. Pracuje szybko, jak również szybko się orientuje […]. Posiada zmysł taktyczny. Orientuje się łatwo i szybko. czasami zbyt pochopnie. Decyduje się łatwo i szybko czasami ze szkodą dla trafności decyzji [ponosi go temperament]. W realizacji decyzji konsekwentny”, Po zakończeniu studiów oceniony został jako dobry oficer. Awansowany został do stopnia kapitana. 19 marca 1939 r. [13]
Po ukończeniu studiów 18 sierpnia 1939 r. jako oficer dyplomowany, skierowany został do sztabu Kresowej Brygady Kawalerii w Brodach dowodzonej przez płk kaw. Stefana Hanka-Kuleszę (do 4 IX 1939) jako pierwszy oficer sztabu. Włączony został do prac sztabowych, przygotowując zadania dla poszczególnych oddziałów brygady do przegrupowania się transportem kolejowy w rejon Szadka. Uwzględniono zadania otrzymane z Armii Łódź, której została podporządkowana. Już w toku działań wojennych oddziały jej 3 września w godzinach popołudniowych wyładowywały się w Szadku i do godzin wieczornych większość jej sił osiągnęła miejsce docelowe. Kpt. Janke ze sztabem pozostał w Szadku. Brygada była w obwodzie armii, ale przed wejściem do walk poniosła już znaczne straty w wyniku atakowania jej przez lotnictwo niemieckie. W dniu następnym zajęła pozycje obronne na zachodnim brzegu Warty, wykorzystując do obrony wzgórza w promieniu 6-9 km. Kpt. Janke ze sztabem zmienił stanowisko i przeniósł się na zachodni skraj miejscowości Warta. Oddziały brygady rozpoczęły walkę z atakującymi siłami nieprzyjaciela m.in. w rejonie miejscowości Góra-Chociszew-Raczków-Gołuchy. Nieprzyjaciel zaatakował 22 P.Uł. [pułk ułanów-M.S.] w rejonie Góra-Głaniszew ok. godz. 11.00. Natarcie sił nieprzyjaciela zostało załamane, ale dowódca Brygady podjął decyzję o oderwaniu się oddziałów od nieprzyjaciela i zajęciu pozycji obronnych w rejonie Szadka, czyli 20 km od linii obrony. Tym samym odsłonięte zostało północne skrzydło obrony Armii. Dowódca Armii Łódź gen. dyw. Juliusz Karol Wilhelm Józef Rómmel poinformowany został o tym fakcie w godzinach popołudniowych i wyznaczył nowego dowódcę Brygady płk dypl. Jerzego Grobickiego. O fakcie tym gen. Rómmel zameldował Naczelnemu Wodzowi w dniu następnym. Nowemu dowódcy Brygady nakazał powrót nad Wartę i nocą jej główne siły osiągnęły rejon miejscowości Glinno, gdzie przeszły do obrony, odpierając natarcie sił niemieckich. Nieprzyjaciel zagroził Brygadzie okrążeniem, która wycofała się w rejon Szadka. a następnie nad rzekę Ner i do rejonu Chlebowa,[14]
W kolejnych dniach Brygada walczyła i wycofywała się na kolejne rubieże obrony. Część jej sił przedostało się do Modlina [m.in. 6. PSK] część została rozbita przez siły niemieckie a jej resztki weszły w skład Frontu Północnego i uczestniczyły w bitwie pod Tomaszowem Lubelskim, gdzie zostały rozbite i skapitulowały. Kpt. Janke uczestniczył w walkach nad Wartą w osłonie armii „Łódź”, pod Karczewem, Sieradzem i Krasnobrodem. Po tej ostatniej bitwie, zgodnie z rozkazem pełniącego obowiązki dowódcy płk. dypl. Janusza Albrechta, poszedł do niewoli niemieckiej w rejonie Medyki 27 września 1939 r. Rozkaz przełożonego wykonał i w niewoli przebywał krótko, bo tylko do 17 X 1939 r. W tym dniu zbiegł z obozu przejściowego i zatrzymał się w Krakowie u kolegi z którym studiował w WSzW .[15]
Pod koniec X 1939 r. kpt. dypl. Janke pociągiem dojechał do Katowic, których wygląd był dla niego zaskoczeniem. Wspomina „ Wszędzie transparenty, wszędzie Hakenkreuze i napisy „Wir danken dem Führer“ , „Wir grüssen den Befreier“ [„Dziękujemy Führerze“, „Pozdrawiamy oswobodziciela”] – zdawałoby się, że na rojnych ulicach nie ma ani jednego Polaka. Tylko rozradowani Niemcy. Jedno wielkie święto i nieustający „jubel”. Przekonałem się później, że były to w dużej mierze pozory”.[16]
Pociągiem towarowym dojechał z Katowic do Łodzi a następnie do Pabianic i zamieszkał u rodziny żony. Po kilku dniach rozpoczął poszukiwania znajomych ze służby wojskowej, którzy też ukrywali się w Pabianicach i okolicy. Dotarł do kilku i po pewnym czasie utworzył grupę konspiracyjną, stanowiącą kadrę dowódczą dla batalionu szkieletowego. Swoim zastępcą mianował por. rez. z 4. DAK inż. Jana Kowalskiego, dawnego hufcowego ZHP z tego miasta. Zgromadzono też trochę broni, w tym ckm i przygotowywano się do przeprowadzenia w przyszłości akcji bojowych. Podporządkował ten batalion szkieletowy w II 1940 r. do ZWZ w Łodzi.
W I 1940 r. podjął kpt. dypl. Janke decyzję o przedostania się do armii tworzonej przez gen. dyw. Władysława Eugeniusza Sikorskiego we Francji. Z przemytnikami przedostał się przez strzeżoną granice między III Rzeszą i GG do Piotrkowa a następnie pociągiem dojechał do Krakowa. Przez kilka dni przebywał w tym mieście u rodziny kpt. dypl. Aleksandra Ratusznego, z którym studiował w Rembertowie. Po nawiązaniu kontaktu z przewodnikami wyjechał pociągiem z jednym z nich do Sanoka. W Sanoku kolejny przewodnik przewiózł saniami kpt. Jankego w okolice Leska i został przejęty przez kolejnego, który miał przeprowadzić na Węgry. Próba przedostania się na Węgry nie powiodła się, ponieważ zatrzymany został przez Ukraińców, którzy polowali na Polaków chcących przedostać się na Węgry. Ukraińcy zrobili dokładną rewizję i znaleźli zaszytą w płaszczu legitymację oficerską. Oznaczało to zdekonspirowanie Jankego, bo wczesnej tłumaczył pobyt w strefie granicznej zabłądzeniem, bo jako majster budowlany prowadził robotników do budowy strażnicy. Ukraińcy przekazali jego posterunkowi Grenschutzu w Komańczy a ta przewiozła do siedziby gestapo w Sanoku. Podczas przesłuchania prowadzonego przez gestapowców twierdził cały czas, że poszukuje siostry zaginionej w tych okolicach. Dobra znajomość języka niemieckiego przekonała gestapowców o poszukiwaniu siostry i został zwolniony.
Kpt. dypl. Janke nie zrezygnował z przedostania się na Węgry i podjął kolejną próbę przekroczenia granicy. I tym razem bez powodzenia, bo został ujęty przez Ukraińców, którzy go zwolnili. W zaistniałej sytuacji powrócił do Krakowa, gdzie spotkał teścia kpt. Wróblewskiego, kolegi z WSzW w Rembertowie. Poinformowany został, że z rozkazu gen. Sikorskiego tworzona jest organizacja konspiracyjna w Polsce. Powrócił do Łodzi i spotkał się w II 1940 r. z ppłk. dypl. Leopoldem Okulickim „Panem Janem”–komendantem Okręgu Łódzkiego ZWZ , który wyznaczył jego na szefa wywiadu w sztabie okręgu. Przyjął pseudonim „Gertruda”. [17]
Kpt. dypl.. Janke teoretycznie znał zakres prac oddziału wywiadowczego z wykładów i ćwiczeń w WSzW, ale praktycznie nigdy nie zajmował się wywiadem. Na początku opracował bardzo skondensowaną instrukcję wywiadowczą, która zawierała najważniejsze wiadomości o organizacji armii niemieckiej i wskazówki, jak prowadzić obserwację wroga, czego szukać, jak zestawiać zaobserwowane fragmenty, aby odnaleźć interesującą często całość – wielką jednostkę lub formację specjalną. Ta instrukcja stwierdza Janke wraz z albumem niemieckich mundurów stała się podstawą szkolenia aparatu wywiadowczego.
Przystąpił do zorganizowania swojego sztabu w okręgu a następnie sieci terenowej. Do współpracy pozyskał ppor. Stanisława Miłka „Małego Stasia”, który został członkiem sztabu i szefem kontrwywiadu. U jego rodziców, posiadających willę na Julianowie, zamieszkał Janke. Na szefa komórki ewidencyjnej wyznaczył por. Mikołaja Ostaszewskiego „ Mikołaja” a na szefa centrali łączności wywiadu por. Franciszka Moczkowskiego „Franka”. „Gruchacza” [po pewnym czasie został nieoficjalnym zastępcą „Gertrudy“]. Główny lokal zorganizowany został przy ul. 11 Listopada 31 w mieszkaniu Żyźniewskich.
Na szefa wywiadu rejonu wywiadowczego w Kaliszu wyznaczył kpt. dypl. Janke ppor. rez. Wacława Kałuźniaka. „Jacka”, który nawiązał kontakt z kapelanem Okręgu Łódzkiego i przy pomocy tej rodziny pozyskał dla wywiadu ludzi. W Piotrkowie Tryb. na czele rejonu stanął ppor. Józef Wůstenberg „Tchorzewski”. Z kolei rejon wywiadowczy w Kutnie objął ppor. rez. Antoni Kubisiak „Karol”, ale nie wytrzymat nerwowo i odestał go Janke do Generalnego Gubernatorstwa. Na szefa tego rejonu zatwierdził „Gertruda“ jego zastepca — Mariana Kałużnego.
Na kierownika łódzkiego rejonu wywiadowczego wyznaczył rtm. Juliana Sękowskiego „Juliana”, któremu podlegał Kędrzyński, przechowujący archiwum i broń w swoim domu na Stokach. Z kolei w mieszkaniu Edmunda Bończy-Waśniewskiego „Mundzia” przy ulicy 11 Listopada 31 umieścił centralę łączności swojego oddziału wywiadowczego. W mieszkaniu tym wykonano różne skrytki stałe i ruchome do przechowywania dokumentów. Też w tym domu zorganizowany został główny lokal okręgu w mieszkaniu Żyźniewskich. W Łodzi wywiadem harcerskim kierowała Bogusława Sierpińska (bratanica matematyka profesora Wacława Sierpińskiego) i współpracująca z nią od pierwszych dni okupacji Wanda Wiśniewska i Halina Kłąb. Tej ostatniej powierzano później zadania wywiadowcze na terenie całej Rzeszy.[18]
Kpt. dypl. Janke organizował specjalne dwutygodniowe kursy wywiadowcze dla członków z podległej sieci, które prowadził z por. Ostaszewskim, Kursanci nie mogli opuszczać lokalu szkoleniowego, znajdującego się na rogu ulicy Pabianickiej w Łodzi. Przygotowywani byli teoretycznie i praktycznie do pracy wywiadowczej. Także z jego inspiracji zorganizowano lokale kontaktowej w Łodzi, m.in. przy ul. Kilinskiego 73 oraz w mieszkaniu Edmunda Bończy-Waśniewskiego „Mundzia” w niemieckiej willi w Radogoszczy. Natomuast swój lolal do pracy konspiracyjnej umieścił „Gertruda” w ogrodnictwie SS za mostem kolejowym przy ul. Pabianickiej. W domku dla ogrodników mieszkał kierownik ogrodu z rodziną, który udostępnił jeden z pokoi, zaś w olbrzymich oranżeriach ukryto archiwum. Kolejnym pomieszczeniem jego pracy był domek Zygmunta Miężala „Zygmunta Tramwajarza” przy ul. Zgierskiej, w którym ukryto też podręczny magazyn broni.
Na uwagę zasługuje zorganizowana przez Jankego łączność wewnętrzna w podległym sobie oddziale wywiadowczym. Na jej organizatora wyznaczył Elżbietę Dutkowską „Hankę” która ją zorganizowała i zapewniała dostarczanie poczty z rejonów. Zarazem czuwała nad punktami przerzutu na granicy z Generalnym Gubernatorstwem w Rokicinach i w Srocku za Tuszynem. Zarazem zadbał o utworzenie komórko legalizacyjnej, której szefem został harcerz Stanistawa Kredla. Zaopatrywat on w dokumenty, doskonale podrobione, caty oddział II i pomagał też oddziatowi V K [łącznošci konspiracyjnej].
Dużo uwagi poświęcał kpt. dypl. Janke na rozpracowanie sztabu 8. Armii rozlokowanej w Spale, podlegająca rejonowi wywiadowczemu w Tomaszowie Maz. Na szefa wywiadu wyznaczył on ppor. Józefa Wüstenberga „Tchórzewskiego” a po zdekonspirowaniu ppor. Ryszarda Kwaśniewskiego „Rogera”, zaś w obwodzie na szefa wywiadu wyznaczył Bolesława Rudzińskiego „Bolroka” a następnie Romana Wojewódzkiego „Szarego”. Pozyskali oni do współpracy zatrudnionych tam m.in.: Janinę i Bronisławę Caban, Irenę i Halinę Poborc, Leonarda Poborca, Stefana Dąbrowskiego, Stanisława Cabana, Wincentego Stachurskiego, Mateusza Turskiego. Kontaktowali się oni z szefem wywiadu w Spale Ignacym Stadzińskim. Sieć ta dostarczała dla „Gertrudy” meldunki o zakresie tajnych prac budowlanych, o przygotowywaniu się do uderzenia na Rosję itd. Rozbita została ona przez gestapo w X 1941 r. „Gertruda” obserwacji poddał też poligon w Monicach, gdzie niemieckie dywizje ćwiczyły przed wyruszeniem na front współdziałanie różnych rodzajów broni.
Kpt. dypl. Z Janke zorganizował terenową sieć wywiadowczą w przeciągu kilku tygodni. Zwracał uwagę na konieczność uzyskiwania wiadomości o: planowanych przedsięwzięciach okupantów; rozmieszczeniu ich sił policyjno-wojskowych i ich uzbrojeniu; strukturze, obsadzie personalnej aparatu administracyjnego i represyjnego; planowanych przedsięwzięciach terrorystycznych, zwerbowanych agentach i osobach współpracujących z okupantem; produkcji przemysłowej itd., które umożliwiały celowe działanie ZWZ, względnie przeciwdziałanie poczynaniom władz okupacyjnych. Rola wywiadu wzrastała w poczynaniach konspiracyjnych tworzącego się tu Polskiego Państwa Podziemnego, ponieważ jako słabsze od przeciwników, musiało uderzać celnie w ich struktury administracyjne, gospodarkę, sieć agenturalną i aparat przemocy. Kpt. dypl. Janke podkreślał, że celność uderzenia ZWZ uzależniona była od dobrego ich rozpoznania, wyszukania najsłabszych stron, niespodziewanego uderzenia i jednoczesnego zabezpieczenia się przed ich kontrakcją. Zrealizowanie tych celów możliwe było przy pomocy wywiadu. Dlatego też tworzenie sieci wywiadowczej uznał kpt. dypl. Janke za jeden z podstawowych celów swej pracy. Nie można pominąć faktu przygotowywania się do powstania powszechnego, gdzie rozpoznanie przeciwnika było jednym z podstawowych zadań konspiracyjnych sił zbrojnych. Właściwe rozpoznanie sił przeciwnika [liczebność, uzbrojenie, stan moralny, zajmowane obiekty itd.], to nie tylko ograniczenie własnych strat, ale stworzenie sobie warunków do pokonania wroga. Działalność wywiadowcza miała charakter rozpoznania taktycznego, czyli głównie na potrzeby miejscowych sił konspiracyjnych.
Kadrę powstającej służby wywiadowczej oparł kpt. dypl. Janke na członkach ZWZ wyznaczonych przez przełożonych do pracy wywiadowczej. Oddział II ZWZ na szczeblu centralnym i w Okręgu Łódzkim utworzył rozległą sieć wywiadowczą. Na fakt ten zwracało uwagę gestapo, informując swe władze o zorganizowaniu;,,… rozległej służby wywiadowczej, której raporty każdorazowo były przekazywane do przełożonych […] , a stamtąd dalej do wrogich ośrodków zagranicznych. Ta służba wywiadowcza, dla której czynne były wszystkie miejscowe komórki oraz specjalny oddział kolejowy, objęła nadzorowaniem środki transportowe i miała za zadanie śledzić wszystkie ważniejsze poczynania sił zbrojnych, administracji, policji, a w szczególności miała za pośrednictwem grup zakładowych dostarczać wiadomości bieżących o o produkcji w zakładach…”. Dalej czytamy, że członkowie tej organizacji zatrudnieni w administracji przekazywali informacje o obsadzie personalnej, sporządzali listy Niemców, Volksdeutschów oraz wykradali formularze celem wykonywania fałszywych dokumentów. Z podobną oceną spotykamy się w innych dokumentach niemieckich, np. w jednym z nich czytamy: ,,… Grupa uzyskiwała bardzo cenne dane o wskaźnikach produkcji, zaopatrywaniu zakładów w surowce, sprawdzała, czy w danym zakładzie produkowana jest broń. Wszystkie te materiały kierowane były do Centrali i tu w odpowiedni sposób wykorzystywane…”. Członkowie wywiadu uzyskane m.in. te materiały przesyłali do swoich przełożonych na szczeblu obwodu i inspektoratu a te ostatnie dostarzcały do kpt, dypl./ mjr dypl. Z Jankego, który opracowywał zbiorczy meldunek i po jego zatwierdzenoiu przez komendant okregu przesyłano do Komendy Głównej ZWZ [KG ZWZ] [19].
Warto zwrócić uwagę, że Z. Janke był nie tylko szefem wywiadu w tym okręgu, ale też zastępcą szefa sztabu ppłk dypl. Pawła Zagórowskiego „Macieja”. Często zastępował go podczas jego nieobecności, zaś po przeniesieniu na stanowisko komendanta Okręgu Śląskiego AK objął też jego obowiązki. Spełniał też de facto funkcję komendanta Okręgu podczas jego nieobecności, czyli gdy przebywał w Warszawie. Jednocześnie w podległym sobie oddziale wywiadowczym zorganizował komórkę „N”, na szefa której wyznaczył Jana Libszę, któremu dowództwo ZWZ poleciło przyjąć Volkslistę. Komórka ta wysyłała masowo listy do Niemców, którzy umieszczali ogłoszenia w prasie, że członkowie ich rodzin zginęli za „Für das Reich und Führer‘ [Za Rzeszę i Führera], znajdują się w „Im stolzen Trauer [ w dumnej żałobie]. Informowano w nich, że został zamordowany przez gestapo, bo nie chciał wykonać rozkazu, np. zastrzelić dziecka, kobiety ciężarnej itp. W Łodzi, jak pisze „Gertruda” Niemcy otrzymywali awizo z poczty o zgłoszenie się po odbiór paczki. „ Wezwany, zwykle jakaś figura NSDAP, po bezskutecznym chodzeniu po urzędach zaczynał się denerwować, robił piekielną awanturę, potrafił czasem wyprowadzić z równowagi cały urząd i wracał do domu przeświadczony, że na poczcie panuje bałagan i że kradną. A tymczasem, to tylko nasza komórka zdobyła pocztowe blankiety”.[20] Akcji o podobnym charakterze przeprowadzono wiele w Okręgu Łódzkim ZWZ, np. wezwania do właścicieli sklepów ze Steueramtu [urząd podatkowy] o dostarczeniu wszystkich dowodów kasowych za ostatni rok czy też o zebraniach partyjnych itd.[21]
Ta wielostronna działalność kpt. dypl. Jankego doceniona została przez przełożonych. Komendant Główny ZWZ mianował jego na stopień majora 3 VIII 1941 r. Z racji swoich licznych zadań konspiracyjnych, częstych spotkań z podwładnymi, zwłaszcza po przeniesieniu komendy Okręgu przez płk. Stanisława Juszczakiewicza „Kornika”, „Kubę” do Warszawy, narażony był na zdekonspirowanie. W tym czasie był jedynym wyższym oficerem Okręgu przebywającym na jego terenie. Dlatego też obawiając się aresztowania, nie przebywał w ogóle w domu, a ukrywał się u przyjaciół i znajomych. Mimo tej ostrożności został zdekonspirowany. Gestapo aresztowało żonę Aurelę oraz jej rodziców. [22]
Mjr dypl. Janke został zdekonspirowany i dalsze przebywanie w Łodzi groziło aresztowaniem, tym bardziej iż gestapo zmobilizowało dodatkowe siły celem jego ujęcia. W zaistniałej sytuacji Komenda Główna AK przeniosła go w marcu 1943 r. do Okręgu Śląskiego na stanowisko szefa sztabu. Nowy szef sztabu przybył do Krakowa w trzeciej dekadzie marca i zameldował się ppłk. dypl. Pawłowi Zagórowskiemu „Maciejowi”, który poinformował jego o
sytuacją w okręgu. Tu sytuacja była podobna do łódzkiej, z tą różnicą, że dowodzenie odbywało się z Krakowa. Pełnienie obowiązków rozpoczął od zapoznania się z sytuacją panującą w Okręgu Śląskim, która była w miarę ustabilizowana, lecz nie wszystkie sztaby inspektoratów miały pełne obsady, ponieważ brakowało oficerów. Celem poznania specyfiki tego Okręgu wyjechał w teren i kwaterę swoją urządził u inż. Pawła Nestrypkego w Sosnowcu. W tym czasie inspektor sosnowiecki kpt. Józef Badach ,,Skiba” zarządził ograniczenie kontaktów do niezbędnego minimów oraz zmiany kwater i pseudonimów tych osób, które miały kontakt z aresztowanymi oficerami inspektoratu ppor. Zygmuntem Lankoszem ,,Markiem” ( zastępca inspektora ) i ppor. Ludwikiem Graczkiem ,,Halszką” (szef łączności inspektoratu). Gestapo skoncentrowało się w dochodzeniu na sieci wywiadowczej ,,Straganu”, której oficerem był też ,,Marek”. Zdekonspirowany został jednak ,,Skiba”, który przedostał się w kwietniu 1943 r. do Krakowa i przez komendanta Okręgu ppłk dypl. Pawła Zagórowskiego ,,Macieja” przekazany został do dyspozycji Okręgu Krakowskiego AK. W tej sytuacji mjr dypl. Janke „Walter” mianował inspektorem sosnowieckim ppor. cz. w. Stefana Nowocienia ,,Prawdzica”. ,,Walter” w rozmowie z ppor. Nowocieniem podjął decyzję skierowania kwatermistrza z tego inspektoratu, ppor. Andrzeja Harata ,,Wichra”, do rozbitego Inspektoratu Bielskiego jako tymczasowego jego komendanta z zadaniem odszukania ocalałych grup AK, organizacyjnego ich powiązania i przygotowania bazy dla nowego inspektora. Zadanie to wykonał. We wrześniu 1943 r. wyznaczył ,,Walter” na inspektora bielskiego kpt. Antoniego Cichego- Morawskiego ,,Rocha”. W tym czasie zasługą szefa sztabu Okręgu było przeniesienie sztabu Okręgu do Zagłębia Dąbrowskiego, zaktywizowanie jego działalności, rozbudowa sieci dowodzenia. ,,Walter” wspomina: ,, … W tym czasie jeździłem dużo, poznałem wielu nowych ludzi. Im bardziej poznawałem nowy Okręg, tym bardziej mi się podobał […] a sprawy dowodzenia Okręgiem w całości spadły na mnie. Początkowo faktycznie, później również formalnie. Przyczyniła się do tego również odprawa w Komendzie Głównej. Wyznaczona była na wrzesień. ,,Maciej” był chory i iść nie chciał, poszedłem sam. Przyjął mnie Komendant Główny, gen. Tadeusz Komorowski ,,Bór”, szef sztabu gen. Tadeusz Pełczyński ,,Grzegorz” i gen. Stanisław Tatar ,,Erazm”. Odprawa odbywała się przy Placu Inwalidów (…). ,,Erazm” oznajmił na wstępie, że mam 20 minut i muszę zmieścić w nich swoje sprawozdanie. Zacząłem mówić. Opowiedziałem o sztabie, o organizacji Inspektoratów, o rozmowach z komendantami Obwodów. Nakreśliłem sylwetki dowódców, stan sił w Obwodach. Znałem już prawie cały Okręg. Wreszcie opowiedziałem o możliwościach dalszej rozbudowy i charakterystycznych cechach terenu. Zgłosiłem prośbę o specjalistów do pracy w dywersji i o broń. Nikt mi nie przerwał. Nikt nie spojrzał na zegarek. Wreszcie skończyłem i stwierdziłem, że mówiłem przeszło 2 godziny. ,,Grzegorz” pokiwał głową i powiedział, że chociaż rozbiłem im plan rozmów na popołudnie, nie żałują, a ,,Erazm” odprowadził mnie do drzwi i mocno uścisnął mi rękę…”. [23]
Sukcesywnie wzrastała liczba członków AK. Współpraca mjr dypl. Jankego z dowódcą okręgu układała się dobrze, wzajemnie uzupełniali się w pracy konspiracyjnej i mieli do siebie pełne zaufanie. Przecież ,,Maciej” upoważnił ,,Waltera” do podejmowania wiążących decyzji w terenie w jego imieniu, w tym także w wyznaczaniu na stanowiska, o czym już pisaliśmy, a dowódca okręgu decyzje te zatwierdzał.
Wysiłek włożony w rozbudowę Okręgu został doceniony przez przełożonych, ponieważ w październiku 1943 r. mianowany zostaje przez Komendę Główną na p.o. Komendanta Okręgu, zaś 14 stycznia 1944 r. otrzymał nominację na tę funkcję. Warto zwrócić uwagę, że latem 1943 r. zapoczątkował rozmowy z Okręgową Delegaturą Rządu RP na Śląsku i z reprezentantami partii politycznych w sprawie akcji scaleniowej.[24] W późniejszym czasie w jego imieniu prowadzili je wyznaczeni oficerowie sztabu okręgu i z inspektoratów. Najwcześniej w skład AK weszła GL PPS z Zagłębia Dąbrowskiego, bo już pod koniec lata 1943 r., co było wynikiem zaufania jakim obdarzyło ,,Waltera” kierownictwo polityczno-wojskowe tej partii. Komendant Okręgu oceniając tę akcję pisze, że uzyskał:,, … dużo wartościowego materiału ludzkiego, zwłaszcza na stanowiska kierownicze. Na ogół w akcji scaleniowej nie występowały większe trudności. Wstrzymywało ją tylko lokalne zagrożenie i różny stan przejmowanych grup. Niektóre z nich wymagały jeszcze wysiłku organizacyjnego…”. [25]
Aktywna działalność mjr. dypl. Jankego, częste wyjazdy w teren w celu sprawdzenia wydanych poleceń a jednocześnie pomoc w rozwiązywaniu trudności spowodowała, że pomimo trudnych warunków a zwłaszcza braku kadry oficerskiej, którą zastępowano podoficerami, AK rozwijała się systematycznie, nie tylko na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim, lecz na Opolszczyźnie i Zaolziu. Siecią konspiracyjną objęto niemalże wszystkie zakłady przemysłowe a działalność prowadziły od lata 1943 r. prawie wszystkie piony walki bieżącej, w tym też oddziały partyzanckie. Ta aktywna działalność mjr. dypl. Jankego doceniona została w pełni przez przełożonych. Komendant Główny AK gen. bryg. Komorowski awansował jego do stopnia podpułkownika 25 VII 1944 r. ze starszeństwem od 3 V 1944 r.
Podstawowy wysiłek skoncentrował ,,Walter” na przygotowaniu AK do powstania powszechnego a następnie ,,Burzy”. Plan powstańczy rozpracowany został przez niego wespół z kpt. Migulą i oficerami III oddziału. Planowane działania, w których przewidywał komendant Okręgu udział pododdziałów 21 i 23 DP AK, uzależniał od zrzutów broni. Niejednokrotnie meldował ,,Walter” przełożonym, że bez dozbrojenia Okręg nie będzie w stanie wykonać zadań nakazanych przez Komendę Główną AK. Do końca okupacji Okręg nie otrzymał broni. Stąd do akcji ,,Burza” skierował Janke najlepiej uzbrojone oddziały partyzanckie.[26]
Ppłk dypl Janke w ramach akcji „Burza” nie tylko planował odtwarzanie sił i działania bojowe na obszarze okręgu, ale też nakazał dowódcom inspektoratów przygotowywanie w podległych im obwodach część żołnierzy do zabezpieczenia zakładów przemysłowych przed ich zniszczenie przez wycofujących się Niemców oraz niedopuszczeniem – poprzez sparaliżowanie szlaków kolejowych – do wywiezienia z nich parku maszynowego, surowców i gotowych wyrobów. Uwagę zwraca fakt, że „Walter” z oficerami sztabu, wbrew postulatom KG AK, postanowił opanować węzły kolejowe bez dokonywania ich zniszczeń. Wynikało to m.in. z faktu, że planowano wykorzystać pociągi do przewozu pododdziałów AK na rampę pomiędzy obozem koncentracyjnym Brzezinką i Oświęcimiem w celu ich opanowania. Akcję tę miał przeprowadzić Inspektorat Bielski. Komendy Okręgowa i Inspektoratu Bielskiego AK były w kontakcie z kierownictwem wojskowej obozowej konspiracji poprzez łączników – członków organizacji zatrudnionych jako pracownicy cywilni na terenie obozu. Jednym z nich był sierż. Stefan Gąsiorek („Kruk”). „Walter” ze sztabem zaplanował kilka wariantów opanowania obozu, w zależności od rozwoju sytuacji militarnej na tym terenie i zamierzeń hitlerowców wobec więźniów. W jednym z wariantów zakładał, że pociągi z żołnierzami AK miały wjechać na teren obozu i wspólnie z obozowymi siłami konspiracyjnymi podjąć tam walkę z załogą hitlerowską.
Jesienią 1944 r., ppłk dypl. Janke, z podległym sobie sztabem doszli do przekonania, że przygotowywany plan opanowania obozu realizowany będzie tylko w przypadku masowego mordowania więźniów. O decyzji tej poinformował „Walter” Komendę Główną AK i kierownictwo obozowego ruchu oporu, podkreślając niemożliwość zapewnienia bezpieczeństwa na terenie okręgu dla ponad 100 tys. krańcowo wyczerpanych więźniów.
Sytuacja w obozie oświęcimskim analizowana była na bieżąco przez „Waltera” W planach okręgu zajmowała ważne miejsce, a jego realizacja w dużej mierze zależna była od Komendy Głównej AK. Dlatego też już w lipcu 1944 r. zameldowała komenda Okręgu Śląskiego AK gen. Komorowskiemu o zakończeniu przygotowań do akcji „Burza” oraz niemożliwości jej przeprowadzenia z powodu braku uzbrojenia. Dowódca AK zapewnił „Waltera”. że okręg zostanie dozbrojony poprzez zrzuty.
W miesiąc później ppłk dypl Janke otrzymała rozkaz–depeszę radiową od gen. bryg, Tadeusza Komorowskiego „Bora” [14 sierpnia 1944 r.] o pospieszeniu z pomocą walczącej Warszawie. Komendant okręgu zarządził koncentrację oddziałów partyzanckich, aby zorientować się w możli wościach jego wykonania. Przegląd tych oddziałów, a zwłaszcza stan ich uzbrojenia, jednoznacznie wskazywał na niemożliwość przebijania się przez różne siły niemieckie na odcinku blisko 300 km. Ponadto „Walter” stwierdził, żezasoby amunicji były nikłe i nie pozwalały na zgromadzenie jednej jednostki ognia w przypadku utworzenia oddziału obronno-zaczepnego, liczącego co najmniej 200 żołnierzy. Z kolei przejście przez teren poszczególnych okręgów wymagało nie tylko zgody ich dowództw, ale skierowanie przez podległe im komendy inspektoratów i obwodów przewodników oraz zorganizowanie punktów wyżywienia i odpoczynku. Zarazem „Walter” doszedł do przekonania, że oddział ten stanowiłby łatwy cel do zniszczenia dla sił hitlerowskich oraz stwarzał możliwość zdekonspirowania ogniw terenowych AK na swojej drodze przemarszu, w tym też w Okręgu Łódzkim AK. Przy niezmiernie sprzyjających warunkach mógł dotrzeć do celu nie szybciej niż w 2-3 tygodnie. Nawet jego dotarcie w okolice Warszawy wymagało dozbrojenia, a w pierwszej kolejności uzupełnienia amunicji i stworzenia warunków do przeszkolenia w zakresie walki w mieście. Janke uważał, że okręg pozbawiłby się całkowicie broni maszynowej. co osłabiłoby możliwości walki oddziałów partyzanckich z siłami hitlerowskimi na terenie Śląska. Doszedł do przekonania, że w zasadzie dla Warszawy to żadna pomoc, a jej negatywne skutki na tym terenie byłyby widoczne do końca okupacji. Dlatego komendant okręgu podjął właściwą decyzję, czyli zrezygnował z marszu na Warszawę. Natomiast marsz na Warszawę podjął oddział młodzieżowo-harcerski ze Śląska, lecz został rozbity przez siły niemieckie na terenie Okręgu Kieleckiego AK.[27]
Pomimo braku zapowiedzianych zrzutów uzbrojenia, komendant Okręgu Śląskiego ppłk dypl. Janke z oficerami sztabu doszedł do przekonania, że nie można zrezygnować z akcji „Burza”, ponieważ dotychczasowy wkład w walkę z okupantem zostanie zaprzepaszczony, a także może zostać zdyskontowany przez siły komunistyczne, które również tutaj do walki nawoływały. [28]
Dowódca Okręgu Śląskiego AK zdawał sobie w pełni sprawę, że nastąpi rozgoryczenie wśród żołnierzy, którzy byli przygotowywani do powstania niemal od pierwszych dni okupacji tego obszaru. W tej sytuacji ppłk dypl. Jankę zwrócił się z prośbą do gen. Okulickiego na wyrażenie zgody na akcję „Burza”, kontynuując prace przygotowawcze do jej przeprowadzenia. Świadczy o tym m.in. jego rozkaz z 19 listopada 1944 r., w którym nakazywał kontynuowanie prac nad odtwarzaniem sił zbrojnych w inspektoratach. Zezwalał na wyznaczanie oficerów inwalidów i starszych podoficerów do pełnienia obowiązków referentów mobilizacyjnych, zaś na stanowiska podoficerów ewidencyjnych, mundurowych, rachunkowych kobiety z Wojskowej Służby Kobiet (WSK). Na stanowiska te zabraniał wyznaczać osoby: „ obciążone moralnie, kryminalnie lub z nielojalnym stosunkiem do Państwa (…) oraz wykazujące filorosyjskie stanowisko i zapatrywania…” [29]. W kilka dni później dowódca AK zezwolił na przeprowadzenie akcji „Burza”, stwierdzając: „ zamiast walki całością uzbrojonych sił z cofającymi się Niemcami powinna przybrać formę walki drobnych oddziałów uderzających na ostatnie końcówki niemieckie (…)”.[30]
W dowód uznania tej aktywnej działalności w 1944 r. odznaczony został ppłk. dypl. Janke Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami i Krzyżem Walecznych oraz awansowany, o czym pisaliśmy, do stopnia podpułkownika. Oznacza to, że Komenda Główna AK doceniła zdolności organizacyjne i dowódcze ppłk. dypl. Jankego i to w terenie szczególnie niebezpiecznym do działalności konspiracyjnej, bo na obszarze wcielonym do III Rzeszy. To z jego inicjatywy nasilona została akcja sabotażowo-dywersyjna i partyzancka na Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim. Dużą wagę przywiązywał też do pracy wywiadowczej, akcji „N”, kierowanej przez Janusza Rajchmana „Sulicę” i pomocy dla więźniów.[31]
Ppłk dypl. Janke pomocą otoczył też rodziny po aresztowanych i zamordowanych członkach AK. Sedno w tym, że brakowało środków finansowych na jej realizację. Wielu żołnierzy, w tym kadra dowódcza miała rodziny na utrzymaniu a nie pracowała, bo była poszukiwana przez hitlerowski aparat bezpieczeństwa. Dowódca okręgu zabiegał u przełożonych o zwiększenie budżetu, zwłaszcza pod koniec 1944 r., kiedy ceny artykułów żywnościowych wzrosły o ponad 100 %. W jednym z meldunków do przełożonych zwrócił uwagę, że wielu żołnierzy AK za swój patriotyzm zapłaciło już najwyższą cenę, bo życiem. Pomimo tego Okręg i jego dowódcy nie byli traktowani przez Komendę Główną ZWZ-AK na równi z innymi okręgami. Świadczy o tym chociaż by meldunek ppłk. dypl. Jankego do Komendy Głównej AK z 7 listopada 1944 r., w którym czytamy: ,, … Proszę o podwyższenie budżetu Okręgu o 100%. Uzasadnienie: Ceny podskoczyły na naszym terenie o więcej niż 100%. Budżet Okręgu Chodnik jest najmniejszy ze wszystkich Okręgów mimo, że siły okręgu, co do ilości ludzi nie wiele ustępują innym, albo dorównują im [ …]. Budżet ten wynosi mniej niż czwartą część budżetu Okręgu Jodła [kryptonim Okręgu Kieleckiego-M.S.]-stosunek sił 3:2. Podobnie w Okręgu Muzeum [kryptonim Okręgu Krakowskiego]. Po 5-ciu latach wyprzedaż rzeczy aby żyć, już się skończyła – ludzie się wyprzedali. Aby mogli pracować, trzeba im dać minimum środków (…). Ogromny wzrost ilości zapomóg dla rodzin po aresztowanych i zabitych (…). Płacić musimy…”. [32] Przełożeni uwzględnili prośbę ppłk dypl. Jankego, bo budżet został znacznie zwiększony.
Ppłk dypl. Janke uwagę swoją pod koniec 1944 r. i na początku I 1945 r, skoncentrował na przygotowaniach do akcji „Burza” . Zaskoczeniem dla niego był rozkaz dowódca Armii Krajowej gen. bryg Leopolda Okulickiego z 19 I 1945 r. o rozwiązaniu AK. Czytamy w nim, że zwalnia żołnierzy z przysięgi, ale dalszą „swą pracę i działalność prowadźcie w duchu odzyskania pełnej niepodległości Państwa i ochrony ludności polskiej przed zagładą. Starajcie się być przewodnikami Narodu i realizatorami niepodległego Państwa Polskiego. W tym działaniu każdy z Was musi być dla siebie dowódcą”. Dowódca Okręgu ppłk dypl Janke otrzymał też z tego dnia tajny rozkaz w którym nakazywał gen. bryg. Okulicki, że w. „ zmienionych warunkach nowej okupacji działalność naszą nastawić musimy na odbudowę niepodległości i ochronę ludności przed zagładą. W tym celu i w tym duchu wykorzystać musimy wszystkie możliwości działania legalnego, starając się opanować wszystkie dziedziny życia Tymczasowego Rządu Lubelskiego[…] AK zostaje rozwiązana. Dowódcy nie ujawniają się. Żołnierzy zwolnić z przysięgi, wypłacić dwumiesięczne pobory i zamelinować. […] Zachować małe dobrze zakonspirowane sztaby i całą sieć radio. Utrzymać łączność ze mną i działajcie w porozumieniu z aparatem Delegata Rządu”.[33]
Ppłk dypl. Janke postanowił nie rozwiązywać okręgu, lecz przeprowadzić akcję „Burza” na podległym obszarze siłami oddziałów partyzanckich i grup dywersyjnych. Natomiast zwalniać z przysięgi żołnierzy AK na terenach wyzwolonych przez siły sowieckie, z tym iż broń przekażą swoim dowódcom, którzy ją ukryją. Z kolei dowódcy nie ujawniają się na terenach wyzwolonych, zaś część sprawdzonych oficerów ze sztabów obwodów . inspektoratów i okręgu ma przejść do konspiracji jako zakonspirowane sztaby szkieletowe. Gen. Okulicki zaakceptował propozycję komendanta Okręgu Śląskiego AK.[34]
Do akcji „Burza” komendant Okręgu Śląskiego AK wyznaczył tylko oddziały partyzanckie i dywersyjne, które dysponowały wystarczającym uzbrojeniem. W styczniu 1945 r. siły te przystąpiły do tej akcji, w tym oddziały : „Garbnik” ppor. Józefa Barcikowskiego „Chiromanty”, ppor. Stanisława Wencla „Twardego” i por. Gerarda Woźnicy „Hardego”. W meldunku ppłk. dypl. Jankego do gen. Okulickiego z 13 lutego 1945 r. czytamy: „ Burza – akcja pod Harbutowicami. W pierwszych dniach stycznia 45 r. 2 i część 3 kompanii O.R. 23 DP AK kryptonim kompanii przeprowadzał rozpoznanie bojowe i niepokoił Niemców na szosie z Krakowa do Bielska. Działania te były wstępem do akcji „Burza”. 12 stycznia 1945 r. oddział partyzancki por. Gerarda Woźnicy „Hardego” w rejonie wsi Harbutowice stoczył niezmiernie zacięty bój. Partyzanci odparli pięć uderzeń sił niemieckich, zadając im znaczne straty przy minimalnych własnych. Według relacji kierownika szkoły z Sułkowic, Niemcy mieli 184 poległych i ponad 120 rannych, zaś partyzanci 3 zabitych i 11 rannych (…)” .[35] W nocy partyzanci niepostrzeżenie wymknęli się przez pierścień niemiecki, zabierając rannych. „Hardy” 20 stycznia nawiązał kontakt z oddziałami sowieckimi i uczestniczył z nimi w opanowaniu Makowa Podhalańskiego.[36] Komendant Okręgu meldował gen. bryg. Leopoldowi Okulickiemu „Niedźwiadkowi”, że kompanie batalionu „Hardego” zostały „ otoczone przez Rosjan” i aresztowali niektórych partyzantów, w tym dowódcę kompanii ppor. Guzika [„Piwo”]. [37]
W styczniu 1945 r. „Walter” rozkazał do akcji „Burza” przystąpić pozostałym oddziałom partyzanckim, w tym „Garbnikowi” pod dowództwem ppor. Józefa Barcikowskiego („Chiromanta”). Współpraca Sowietów z partyzantami tego oddziału i innymi trwała tylko do wyzwolenia danego terenu NKWD zaczęło przeprowadzać aresztowania wśród członków AK. W tej sytuacji kpt. Antoni Płanik „Roman”-inspektor Bielski AK 4 lutego 1945 r. rozwiązał formalnie oddział, a broń polecił ukryć. Komendantowi okręgu śląskiego zameldował 7 marca 1945 r.: „(…) konspirujemy się dalej. Posłuch społeczeństwa jest. W każdej sprawie zwracają się do nas ”. [38]
Ppłk dypl Janke kierował akcją „Burza” w Okręgu Śląskim AK do końca kwietnia 1945 r. Uczestniczyły w niej nie tylko oddziały partyzanckie, ale część dywersyjnych oraz grupy w zakładach przemysłowych. Te ostatnie uratowały je od zniszczenia. Z kolei pododdziały Wojskowej Służby Ochrony Powstania (WSOP) zapewniły porządek i bezpieczeństwo na wyzwolonych obszarach do przejęcia władzy przez PPR.
Komendant Okręgu utrzymywał stały kontakt z dowódcą AK gen. Okulickim., któremu meldował m.in. 17 II 1945 r., że na wyzwolonym obszarze komendantami miast są oficerowie sowieccy a cała administracja „podlega sowieckiemu wojsku bezpośrednio. Kwitnie masowy rabunek-oficerowie i żołnierze sowieccy rabują wszystko, co wpadnie pod rękę […] Z kolei w Zagłębiu Dąbrowskim oraz w Katowicach i jego okolicach powołane zostały i działają komisje poborowe. Poborem objęto 15 roczników. Natomiast przy poborze oficerów nie tylko uwzględniają stopień z konspiracji, ale „awansuje się na wyższe stopnie wojskowe, np. ppor. z AK-dca kompanii partyz. awansował do stopnia majora”.[39]
Ppłk dypl. Janke otrzymał rozkaż od gen. Okulickiego w początkach II 1945 r. opuszczenia Okręgu Śląskiego AK z częścią sztabu i przeniesienie się poza ten obszar, aby uniknąć aresztowania przez NKWD i tworzony aparat bezpieczeństwa. Przeniósł się do Krakowa, skąd dowodził okręgiem i utrzymywał kontakt z dowódcą AK. Poinformował dowódcę AK, że nie dysponuje środkami finansowymi od 1 II 1945 r. i prosi o ich przydział, bo dotychczas ich nie otrzymał. Gen. Okulicki uwzględnił prośbę ppłk dypl. Jankego i przekazał pieniądze dla okręgu na okres do VI 1945 r. oraz dodatkowo jeszcze 30 000 dolarów jako rezerwę. [40]
Ppłk dypl. Janke zameldował dowódcy AK 17 III 1945 r. „Władze sowieckiej i PKWN gorączkowo szukają sztabów AK i dokonują aresztowań. Pewne dane uzyskali od członków AK karierowiczów, którzy przeszli do PPR i organów władzy PKWN oraz w wyniku akcji „Burza”. Sztab Okręgu. Aresztowany jest szef i cały personel BiP, oficer służby stałej z I O i szef O. IV. Zagrożony VK i szereg kwater. W Inspektoracie Przemysł [Sosnowiec-M.S.] spalony cały sztab-po wszystkich członków była milicja. Są poszukiwani i się ukrywają. Aresztowania objęły doły organizacji-aresztowano 5 dowódców plutonu. Dowódcy z oddziałów partyzanckich Surowiec-por. Hardy [Gerard Woźnica-M.S.] i ppor. Twardy [Stanisław Wencel-M.S.] są ścigani, wiele osób związanych z nimi aresztowano. Dokonano aresztowań i ujęto wielu ludzi w Inspektoracie Huta [Katowice-M.S.], którzy ocaleli z wsypy III 1944 r. Usiłowano aresztować por. Borutę [ ppor. Rutkowski-M.S], dowódcę oddziału party. „Żużel” , który się ukrywa.
Po przeprowadzeniu akcji „Burza” w powiecie żywieckim aresztowano 5 dowódców placówek. Pisali, iż są wywożeni do Kurska, zaś komendant obwodu i dowódcy oddziałów partyzanckich są poszukiwani. Powiat żywiecki wysiedlany przez władze wojskowe sowieckie-ludzi wypędzają na obszar koło Wadowic, Bielska i Makowa”.[41]
Dowódca okręgu meldował przełożonym w pierwszych dniach kwietnia 1945 r. o wywożeniu ze Śląska jej mieszkańców do Rosji. I tak 27 III 1945 r. przejechał przez Kraków transport z ludźmi ze Śląska, zaś 30 III 1945 r. kolejny przez Płaszów w kierunku wschodnim. Wśród wywożonych były Polki, które poinformowały, że zabrano je siłą z ulicy w Katowicach .[42]
W czasie akcji „Burza” ppłk. dypl. Janke utrzymywał kontakt z dowódcą AK. gen. L.. Okulickim, który podstępnie został aresztowany przez NKWD 27 marca 1945 r. w Pruszkowie. Przed jego aresztowaniem w tym miesiącu płk Jan Rzepecki „Wolski” mianowany został jego zastępcą i zastępcą dowódcy NiE. Po jego ujęciu przez NKWD wyznaczony został na p.o. komendanta NiE [rozwiązana 7 V 1945 r.]. Po likwidacji NiE płk dypl. Rzepecki został komendantem tworzonej w IV 1945 r. Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj [formalnie mianowany na to stanowisko 13 V 1945 r.], któremu w miesiąc później podporządkował się pplk. dypl. Janke i przedstawił jemu stan organizacyjny byłego Okręgu Śląskiego AK oraz sytuację polityczną. Śląsk jako okręg podporządkowany został szefowi Obszary Południowego Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj płk. Antoniemu Sanojcy „Kortymowi”, któremu systematycznie przekazywał raporty sytuacyjne zawierające dane o stanie organizacyjnym Okręgu Śląskiego. Janke te dane uzyskiwał podczas odpraw od: kpt. Teresy Delekty „Janki”, kpt. Stanisława Miłka „Składowego”, mjr Pawła Miguli „Oracza”, kpt. Lucjana Tajchmana „Wirta” [inspektor sosnowiecki], mjr. Czesława Gałeckiego „Paprocia” [inspektor tarnogórski], por. Pawła Cierpioła [inspektor rybnicki], kpt. Antoniego Płanika „Lecha” [ inspektor bielski[. Ppłk dypl. Janke polecił inspektorom utrzymywać kontakt z dowódcami obwodów i uzyskiwać informacje o zmianach zachodzących na podległym im terenie.
Rzepecki polecił Jankemu utrzymywanie „podziemia” do czasu uregulowania spraw byłej AK z władzami komunistycznymi. Był zwolennikiem zakończenia pozbawionej perspektyw walki zbrojnej przez podległe jemu siły zbrojne. Dlatego 27 maja 1945 wspólnie ze Stefanem Korbońskim i Kazimierzem Moczarskim wydał odezwy do pozostających w konspiracji żołnierzy, do zakończenia walki i przyłączeniu się do pracy nad odbudową kraju. Natomiast rozkazem z 6 sierpnia 1945 rozwiązał Delegaturę Sił Zbrojnych na Kraj. Ppłk. Janke do tego czasu spotykał się z inspektorami i przekazywał dyspozycje jakie otrzymywał bezpośrednio od płk. Rzepeckiego. przez płk. Sanojcę i meldował o sytuacji politycznej i o każdych zmianach zaistniałych na terenie Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego.[43]
Ppłk. dypl. Janke po wyzwoleniu Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego przez Armię Sowiecką nie spieszył się z wydaniem rozkazu o rozwiązaniu AK, lecz zajął pozycję wyczekującą. Siły zbrojne pozostawały w podziemiu a niektóre służby prowadziły nadal działalność konspiracyjną, zwłaszcza wywiad. Okręgiem dowodził do sierpnia 1945 r., kiedy zdecydował się na jego ujawnienie. Wpływ na tę decyzję dowódcy okręgu wywarła z jednej strony wydana 27 maja 1945 r. przez Rzepeckiego wspólnie z Korbońskim i Moczarskim odezwa do pozostających w konspiracji żołnierzy, do zakończenia walki i przyłączeniu się do pracy nad odbudową kraju, ogłoszona dekretem amnestia z 2 sierpnia 1945 r. przez władze komunistyczne, zaś z drugiej odezwa płk. Jana Mazurkiewicza „Radosława” z 8 września 1945 r. w której zwrócił się z apelem, do żołnierzy polskiego podziemia [głównie AK] o wyjściu z konspiracji i ujawnieniu się przed władzami komunistycznymi. Pod ich wpływem ujawnił się przed komunistycznym aparatem bezpieczeństwa i w ostatnich dniach września 1945 r. został przewodniczącym Komisji Weryfikacyjnej i Likwidacyjnej Okręgu Śląskiego AK. Z jego inicjatywy wielu żołnierzy AK – zwłaszcza oficerów – nie ujawniło swojej działalności, lub podawało stopień szeregowca albo podoficera. W konsekwencji rozkaz ujawnienia się nie został celowo w pełni wykonany. W całości nie wykonał go Inspektorat Rybnicki AK i niektóre obwody z poszczególnych inspektoratów. W rzeczywistości ujawniło się ponad 6 tys. członków AK na stan ponad 25 tys. żołnierzy.
W tym też czasie zaangażował się ppłk dypl. Janke w działalność społeczną – został I wiceprezesem Związku Uczestników Walki Zbrojnej o Wolność i Demokrację na Śląsku oraz wiceprezesem Związku Obrony Kresów Zachodnich. Do czerwca 1946 r. przewodniczył Komisji Weryfikacyjnej i Likwidacyjnej Okręgu, zabiegając szczególnie o uwolnienie więzionych oficerów przez UB i wywiezionych przez Rosjan do Rosji.
W 1946 r. ppłk dypl. Janke i płk dypl. Kazimierz Pluta-Czachowski [komendant Główny Związku Orła Białego, szef Oddziału V KG ZWZ-AK] zabiegali o przyjęcie bezskuteczne do WP. W połowie 1946 r. spotkał się Janke z Plutą Czachowskim, który poinformował jego, że otrzymał działkę rolną w okolicach Wałbrzycha i namawiał też jego o podjęcie starań, Latem 1946 r. wyjechał Janke do Pluty Czachowskiego w okolice Wałbrzycha. Stwierdził, że nie posiada żadnej wiedzy o rolnictwie i zrezygnował ze starania się o działkę rolną. Powrócił do Katowic [44].
Wkrótce wyjechał do Pabianic i podjął pracę jako nauczyciel w Liceum im. Śniadeckich, ucząc matematyki i fizyki. Po roku czasu zmuszony został do rezygnacji z tego zajęcia. Wówczas wyjechał do Gorzowa Wielkopolskiego i podjął pracę w firmie „Hanka” w Gorzowie Wielkopolskim jako współwłaściciel i pracownik umysłowy. W połowie 1947 r. zakupił ppłk dypl. Janke w Mosinie przy ul. Jeziornej 7 w powiecie Śrem dom i działkę wynoszącą 1308 m 2, w tym sad o powierzchni 672 m 2. Po zlikwidowaniu tej firmy przez władze skarbowe (koniec 1948 r. ) wyjechał na Śląsk, gdzie gen. bryg. Aleksander Zawadzki zaproponował ppłk. dypl. Z Jankemu stanowisko przewodniczącego Wojewódzkiego Związku Uczestników Walki o Wolność i Demokrację. [45]
W Katowicach pracy nie zdążył podjąć, bo 1 lutego 1949 r. został aresztowany przez UB w tym mieście, przewieziony do Warszawy osadzony w piwnicach Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, a potem w więzieniu na Rakowieckiej. Po kilkunastu miesiącach pobytu w więzieniu MBP skierowany został na komisję lekarską, którą poinformował o biciu jego w okolicy krzyżowo-lędźwiowej, krwawieniu z dziąseł, wypadaniu zębów. Komisja lekarska stwierdziła „ Krwawienie z dziąseł przy nacisku. Kilak zębów chwieje się. Brak dolnych siekaczy.[…]. Rozpoznanie Hypowitaminoza C. Stan zdrowia – życiu nie zagraża”.[46]
W śledztwie prowadzonym przez Różańskiego i jego pracowników przebywał przez blisko 4 lata, podczas którego biciem chciano wymusić m.in., że „… od wyzwolenia Polski aż do aresztowania, tj. 2 lutego 1949 r. w Warszawie, na Śląsku usiłował przemocą usunąć organa władzy zwierzchniej, zagarnąć ich władzę i zmienić przemocą ludowo-demokratyczny ustrój Państwa Polskiego…”, Obciążony absurdalnymi zarzutami skazany został dwukrotnie na karę śmierci przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie w dniu 11 sierpnia 1952 r. Ppłk. dypl. Janke zaprzeczał tym absurdalnym oskarżeniom, zaś płk Jan Mazurkiewicz „Radosław” odwołał zeznania, które go obciążały. Nie zwrócił się o ułaskawienie.
Oprawcy doszli chyba do przekonania, że wyrok jest bezpodstawny, bo Najwyższy Sąd Wojskowy w dniu 24 września 1952 r. zmienił karę śmierci na dożywotnie więzienie, 5 lat utraty praw i przepadek mienia. O zmianie wyroku ppłk. dypl. Janke nie został poinformowany. Kilka miesięcy czekał na wykonanie wyroku w celi 24, zwanej celą śmierci albo celą „faszystowską”. Razem z nim przebywali wówczas m.in. gen. bryg. Emil Fieldorf – szef Kedywu, płk. Franciszek Niepokólczycki – szef Związku Odwetu. Wyroki śmierci wykonywane były w więzieniu przez powieszenie albo strzałem w tył głowy na schodach do piwnicy lub w łaźni. Oczekiwanie skończyło się w początkach listopada 1952 r., kiedy został wezwany do oficera służby więziennej, który poinformował go o zmianie wyroku kary śmierci na dożywotnie więzienie.
Ppłk. dypl. Janke zastanawiał się wówczas o zwrócenie się do władz PRL o ułaskawienie, ale doszedł wówczas do wniosku, iż z „…życiem wyszli raczej ci, co nie przyznali się do niepopełnionych win, nie wypełniając życzeń śledczych. Nie było to łatwe, opór kosztował drogo, całe miesiące i lata udręki. Ale czasem ratował życie. Sądzę, że tak było w moim przypadku. Jeszcze w celi śmierci namawiali mnie z czystej życzliwości współwięźniowie, abym się przyznał do czegokolwiek. Odmówiłem…”.[47]
Ppłk. dypl. Janke przewieziony został do Wronek pod koniec listopada 1952 r. gdzie powiedziano mu, że to więzienie ciężkie i nikt: „ … z wami pieścił się nie będzie, za najlżejsze przewinienie będziemy karać tak, że portki z was będą spadać same, zęby wylecą i przeklniecie godzinę, w której żeście się urodzili. Pamiętajcie, że jesteście zbrodniarzem i tak też będziecie traktowani. Polsce Ludowej nie jesteście potrzebni. Nie będziemy was oszczędzać…”. W więzieniu tym przebywał 4 lata i traktowany był tak, jak został poinformowany, czyli stracił zęby, zapadł na gruźlicę i nabawił się ostrego reumatyzmu.[48]
Śmierć Stalina [ 5 III 1953 r.] zapoczątkowała umiarkowane reformy nie tylko w ZSRR, ale też w Polsce [7 XII 1954 r. rozwiązano MBP]. Kolejne miesiące wpłynęły na pewną poprawę warunków bezprawnie więzionych żołnierzy AK, w tym zdegradowanego do szeregowca Z. Waltera-Jankego. 10 maja 1956 roku Wojskowy Sąd Garnizonowy złagodził jemu wyrok, bo skazał na 12 lat więzienia, 5 lat utraty praw i przepadek mienia. Z kolei Zgromadzenie Sędziów Najwyższego Sądu Wojskowego na czele z przewodniczącym płk. Midajem po wysłuchaniu sędziego-sprawozdawcy mjr Andrzeja Kruszki i prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej ppłk. Jana Orlińskiego uchyliło poprzednie wyroki sądów w dniu 20 lipca 1956 r. Tym samym został całkowicie zrehabilitowany i w kilka dni później [25 lipca ] został zwolniony z więzienia we Wronkach. Bezpodstawnie pozbawiony został stopnia wojskowego aż do 6 stycznia 1957 r. Dopiero dnia następnego przywróciło mu Ministerstwo Obrony Narodowej stopień kapitana, zaś 8 maja 1959 r. mianowało do stopnia podpułkownika, czyli posiadanego już od 3 maja 1944 r. [49]
Po podleczeniu zrujnowanego zdrowia w Klinice Reumatologicznej w Łodzi i sanatorium w Busku, powrócił do pracy nauczyciela w I Liceum Ogólnokształcącym w Pabianicach oraz podjął studia historyczne na Uniwersytecie Łódzkim. Po roku czasu zmuszony zrezygnować z pracy w szkolnictwie z powodu szykan. Jednocześnie rozpoczął starania o zwrot posiadłości w Mosinie, która została jemu zwrócona 30 VIII 1957 r.[50] Przez kilka miesięcy poszukiwał posady, lecz bezskutecznie. Dopiero spotkany płk. Franciszek Niepokólczycki w Warszawie skierował go do Zakładów Chemicznych „INCO”. W firmie tej pracował jako inspektor terenowy do 1977 r., czyli do przejścia na emeryturę. Jednocześnie włączył się do pracy społecznej w ZBoWiD jako prezes Koła nr 1 Mokotów-Sadyba oraz jako prezes Ligi Obrony Kraju Koła nr 112 przy WTK i Zakładach Chemicznych „INCO”. W latach 80-tych został członkiem Krajowej Komisji Ruchu Oporu przy Zarządzie Głównym ZBoWiD. Pracę społeczną traktował jako obowiązek wobec członków Polskiego Państwa Podziemnego, którym należy pomagać w miarę możliwości, jakie stworzono w ZBoWiD-ie. Wbrew doświadczeniom życiowym pozostawał do ostatnich dni życia bardzo ufny ludziom, pełen wiary w ich pozytywne cechy i szlachetne intencje. Życzliwy był dla każdej osoby, niezależnie od poglądów politycznych, czego dawał dowodu m.in. podczas spotkań corocznych żołnierzy Okręgu Śląskiego ZWZ-AK w Kazimierzu.[51]
Ppłk. dypl. Janke obronił pracę doktorską „Artyleria Koronna w 1792 – 1794″ na Uniwersytecie Warszawskim w 1974 r. Pracę pisał pod kierunkiem prof. Stanisława Herbsta. Po jego śmierci promotorem został prof. Andrzej Zahorski. Praca została bardzo wysoko oceniona przez specjalistów, zaś Wydawnictwo MON podjęło się jej druku. Jednak po jego udziale w pielgrzymce żołnierzy AK do Częstochowy w 1978 r., zerwano umowę, motywując to brakiem papieru.
Ppłk. dypl. Janke wydał kilka książek poświęconych działalności AK, jak : Podziemny Śląsk. Początki konspiracji na Śląsku 1939 – 1941 [Warszawa 1968)] W Armii Krajowej w Łodzi i na Śląsku [Warszawa 1969 )] W Armii Krajowej na Śląsku [Katowice 1986 ], Śląsk jako teren partyzancki Armii Krajowej [Warszawa 1986] oraz opublikował kilkaset artykułów poświęconych w/w problematyce oraz Insurekcji Kościuszkowskiej. Do druku przygotował też dwutomowe wspomnienia pt. „Moja żołnierska droga”. Corocznie wygłaszał też kilkadziesiąt odczytów, uczestniczył w wielu spotkaniach, popularyzujących historię Polski a zwłaszcza działalność Polskiego Państwa Podziemnego. [52]
- Janke odznaczony był m.in. : Krzyżem Virtuti Militari V klasy, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami, 2-krotnie Krzyżem Walecznych, Krzyżem Partyzanckim i Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski w 1969 r. Natomiast 15 września 1988 r. gen. broni F. Siwicki mianował go na stopień pułkownika. Tego samego dnia Rada Państwa mianowała go na stopień generała brygady. Gen. armii Florian Siwicki napisał w wniosku awansowym: „… Prezentuje poglądy wyważone, umiarkowane. Cieszy się autorytetem w środowisku AK-owskim skupionym przy PAX. Zasługuje na mianowanie na stopień generała brygady w trybie szczególnego uhonorowania w roku 45 – lecia LWP.”.[53] Awans ten był spóźniony o wiele lat, ale przyjął za dowód zasadniczej zmiany w stosunku do członków Polskiego Państwa Podziemnego i zasłużony wyraz uznania dla żołnierzy AK stanowiących kontynuację Wojska Polskiego.
Gen. bryg. dr Z. Walter-Janke był niezwykle czynny do końca życia. Zmarł 25 lutego 1990 roku w domu córki Ewy i Krzysztofa Barełów w Łodzi. Pochowany został w Pabianicach – mieście swojej młodości i spoczynku rodziców – ojca ( 1934 r. ) i matki ( 1950 r.). Ceremonia pogrzebu Generała miała bardzo uroczysty charakter i odbyła się w pełnej oprawie zgodnie z ceremoniałem wojskowym: z wojskową asystą honorową WP, sztandarami i salwą honorową. W uroczystości uczestniczyli : biskup ks. prof. dr hab. Bohdan Bejze, byli żołnierze AK głównie z Ziemi Łódzkiej [ m.in. kpt. Jerzy Jędrzejewski] i Śląsko-Zagłębiowskiej [m.in. kpt. dr Juliusz Niekrasz „Kaptur”, por mgr Janusz Rajchman „Sulica”- szef BiP Okręgu Śląskiego], Wojciech Janicki [poseł na Sejm RP – przewodniczący Oddziału Warszawskiego PAX], dr Jacek Wilczur [przedstawiciel Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich i Stalinowskich w Polsce] oraz mieszkańcy. W imieniu żołnierzy Okręgu Śląskiego AK przemawiał były sędzia Wojskowego Sądu Specjalnego przy sztabie Okręgu kpt. dr J. Niekrasz, a w imieniu Zarządu Głównego ZBoWiD – żołnierz AK kpt./gen.. bryg. Zbigniew Ścibor-Rylski „Mogiła”. Uczestnicy pochyli głowy, złożyli hołd pamięci i podziękowania dla Generała za jego bohaterską postawę w latach okupacji Polski przez III Rzeszę.
Gen. bryg. dr. Z Walter-Janke był znanym i cenionym historykiem wojskowości począwszy od końca XVIII wieku do XX wieku. Szczególną uwagę poświęcał okresowi II wojny światowej. Podkreślał konieczność ukazywania wkładu Polskiego Państwa Podziemnego, w tym ZWZ-AK w walce z agresorami o odzyskanie niepodległości przez Polskę. Podczas spotkań, zwłaszcza z młodzieżą, zwracał uwagę na konieczność ocalenia pamięci autentycznego bohaterstwa i miłości Ojczyzny żołnierzy ZWZ-AK, z których wielu oddało dla Niej swoje życie. Generał w swoim życiu wierny był triadzie-Bóg, Honor, Ojczyzna. Życie poświęcił Ojczyźnie i był jej wierny aż do śmierci, Po prostu w życiu był uczciwy, skromny , pracowity, o niespożytej energii, cierpliwości. konsekwencji w działaniu, ale jednocześnie znający swoja wartość. Dzięki tym przymiotom potrafił dokonać wiele i w pełni zasłużył na pamięć, chociaż życie go nie oszczędzało, o czym pisaliśmy. Miał w życiu chwile dramatyczne, które znosił ze zdumiewającą cierpliwością. To świadectwo losu Człowieka w niezwykle trudnym okresie historii, losu Polaka i Żołnierza, wiernego Ojczyźnie do ostatnich dni życia. Jego walka i życie ukazuje prawdziwe dzieje Polski XX wieku.
Autorzy: mgr Monika Kaźmierczyk, płk dr w st. spocz. Mieczysław Starczewski
—
[1] .Podpis nieczyt. Odpis świadectwa dojrzałości Zygmunta Jankego. Pabianice 17VI 1927 r. CAW [Centralne Archiwum Wojskowe], sygn., Ap [akta personalne] 2802-brak paginacji w tej teczce; Z. Janke. Życiorys. Poznań 6 II 1936 r.. CAW, sygn. Ap 2802
[2] Mjr S.G. Gaładyk. Wyciąg kwalifikacyjny kpr. pchr Janke Zygmunta. Ostrów Mazowiecka 25 VIII 1928 r.
[3] Podpis nieczyt. Zeszyt ewidencyjny Zygmunta Jankego. CAW, sygn. Ap 2802..[4] Ppłk Łakiński. Roczne uzupełnienie listy kwalifikacyjnej na rok 1931 ppor. Janke Zygmunta. Poznań 20 VIII 1931 r. CAW, sygn. Ap 2802
[5] Płk Łakiński. Roczne uzupełnienie listy kwalifikacyjnej za rok 1932 ppor. Janke Zygmunta. Poznań 26 VIII 1932 . CAW, sygn. Ap 2802.
[6]. Płk Łakiński. Roczne uzupełnienie listy kwalifikacyjnej za rok 1933 ppor. Janke Zygmunta. Poznań 23 IX 1933 r. . CAW, sygn. Ap 2802.
[7] . Ppłk dypl. Mikołaj Łapicki. Roczne uzupełnienie listy kwalifikacyjnej za rok 1934 por. Janke Zygmunta. Poznań 24 IX 1934 r. . CAW, sygn. Ap 2802..
[8] Ppłk dypl. Mniszek. Opinia. Warszawa 20 IV1936 r. CAW, sygn.. Ap 2902
[9] Ppłk dypl. Mikołaj Łapicki. Roczna ocena szczegółowa por. Z. Jankego. Poznań Uzupełnienie listy kwalifikacyjnej za rok 1935 por. Janke 1936 r.. Poznań 27 X 1935 r. CAW, sygn. Ap 2802; Ppłk dypl. Czerwiński. CAW, sygn. Ap 2902.
[10] Por. Z. Janke. Komendant Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie przez Dowódcę Brygady Kawalerii Poznań. Prośba. 6 II 1936 r. CAW, sygn. Ap 2902; Gen. bryg. Kutrzeba. Dowódca 7. DAK Poznań. Warszawa 7 IV 1937 r. CAW, sygn. Ap 2902
[11] Gen. bryg. Kutrzeba. Rczna lista kwalifikacyjna za rok 1938 por. Jankego Zygmunta. Warszawa 29 XI 1938 r. CAW, sygn. Ap 2802
[12] Ppłk dypl. Czerwińki. Roczne lista kwalifikacyjnej za rok 1937 por. Janke Zygmunta. Poznań 24 X 1937 r. . CAW, sygn. Ap 2802
[13]. Gen. bryg. Kutrzeba. Karta kwalifikacyjna por. Janke Zygmunta. Warszawa 13 VIII 1939 r. CAW, sygn. Ap 2802; Z. Janke. Życiorys 30 X 1956 r. CAW sygn. Ap 291 807. s . 10.
[14] Polskie Siły Zbrojne w II wojnie światowej, t. I. Kampania wrześniowa 1939, cz. II. Londyn, 1986, s.165, 183 i n.
[15] Z. Janke. Życiorys. 30 X 1956 r. CAW, sygn., Ap 29 807, s.10.; Z. Walter Janke. Notatka biograficzna. Warszawa 24 XI 1984 r., s. 1 i n. (rękopis w zb. autorów); Gen. dyw. Kasprzycki. Ministerstwo Spraw Wojskowych. Dyplom. Warszawa 18 VIII 1939 r., CAW, teczka pers. 291807. Z. Janke. Fragment wspomnień. s. 1 i n. ( rękopis w zb. autorów). Relacje ustne udzielone autorowi przez gen. bryg. dr Z Walter-Jankego podczas wieloletnich spotkań.
[16] Z. Walter-Janke. W Armii Krajowej w Łodzi i na Śląsku. Warszawa 1969, s. 39.
[17] Z. Janke. Życiorys 30 X 1956, CAW. Sygn. 291 807, s.10-11, Relacje ustne udzielone autowi przez gen. bryg. dr. Z Walter-Janke podczas wielokrotnych spotkań.
[18] Z. Walter-Janke. W Armii Krajowej w Łodzi i na Śląsku. Warszawa 1969, s. 51 i n.; Z. Walter-Janke. Oddział wywiadowczy sztabu Okręgu Łódzkiego ZWZ-AK [w] Okręg Łódzki Armii Krajowej, pod red. Marka Budziarka. Łódź 1988, s. 57 i n.; H Szwarc. Wspomnienia z pracy w wywiadzie antyhitlerowskim ZWZ-AK. Warszawa 2008 , s. 178; Relacje ustne udzielone autorowi podczas wielokrotnych spotkań z Generałem
[19]. Odpisy dokumentów niemieckich udostępnione autorowi przez Józefa Ciepłego.; M. Starczewski. Okręgi Śląsk i Łódź [w} Operacja „Burza” i Powstanie Warszawskie 1944, pod red. K. Komorowskiego. Warszawa 2004, s. 417 i n.; Relacje ustne udzielone autorowi podczas wielokrotnych spotkań z gen. Janke.
[20] . Z Walter-Janke. W Armii Krajowej w Łodzi… op.cit. s.98.
[21] . Sławomir Saładaj . Shttps://um.pabianice.pl/artykul/110/3212/walter-janke, 12 IV 2026 r.
[22] . Z. Walter-Janke. W Armii Krajowej w Łodzi …op/cit., s. 16 i n : Z. Dziarmaga-Działyński. W obronie dorobku Armii Krajowej [ w:] Kronika pismo dla wszystkich, nr 42-43 ( 203-204 ). Londyn 15-22 X 1966 r. s. 13-14; Podpis nieczyt. Zeszyt ewidencyjny – bez daty. CAW, teczka pers. 291807.
[23] Z. Walter-Janke. W Armii Krajowej na Śląsku …op.cit., k. 198, 201.
[24]. Ppłk dypl. Janke spotykał się też z członkami Okręgowej Delegatury Rządu RP na Śląsku podczas pobytu w Warszawie po odprawie w KG AK lub składania jej sprawozdania z działalności Okręgu Śląskiego AK. Siedziba Delegatury znajdowała się w małym pałacyki przy ul Złotej 6. Oficjalnie w tym pałacyku siedzibę miała firma buchalterska „Denfinitiv”, której właścicielem był Niemiec Fryderyk Steffko. W jego imieniu firmę prowadził Rudolf Broda „Robert”, członek Ojczyzny, który w Delegaturze prowadził sprawy finansowe. Pod koniec 1943 r. odbyła się w tym pałacyku konferencja członków Delegatury na czele z okręgowym delegatem Ignacym Sikorą „Gliwickim” z mjr. dypl. Z. Jankem. Uwagę skoncentrowano na współpracy Delegatury z AK. Ustalono, że AK będzie jej pomagać jako władzy cywilnej w utrzymywaniu porządku i bezpieczeństwa w przypadku wyzwolenia Śląska. W początkach 1944 r. mjr. dypl. Janke spotkał się z członkami Delegatury też w Warszawie, podczas którego omówiono problematykę narodowościową na Śląsku, koncentrując uwagę na Volkliście i Volksdeudschach na Śląsku. Uzgodniono prowadzenie wspólnej polityki wobec poszczególnych grup Volksdeutschy. Analizowano możliwość zrehabilitowania tej grupy ludności po wojnie, zwłaszcza z grupy III IV. Do problematyki narodowościowej powracano jeszcze podczas kolejnych spotkań z mjr. dypl./ppłk. dypl. Jankem .Omawiano też wspólne działania celem zabezpieczeniem przemysłu przed zniszczeniem i wywiezieniem przez Niemców z podległego im obszaru
Chor. Marian Połonski.. Protokół przesłuchania świadka Alojzego Targa. Warszawa 19 V 1950 r. IPN Warszawa, sygn. BU 944/475, s. .230-231; Relacje ustne i pisemne udzielone autorowi m.in.: przez gen. bryg. dr. Z. Walterea_Jankego, dr A. Targa, kpt dr. J. Niekrasza. P. Scierskiego.
[25] Akcja scaleniowa najpóźniej zakończyła się w Inspektoracie Bielskim AK, bo faktycznie w połowie 1944 r. Z. Walter-Janke. W Armii Krajowej ..op. cit., k. 203’ Relacje pisemne i ustne udzielone autorowi m..in. przez :płk. Cz. Gałeckiego, płk. A. Siemiginowskiego, ppłk. hm. M. Pierzchałę, ppłk J. Wawrzyczka, mjr. P. Migulę, kpt. Cz. Nowickiego, por. mgr. J. Rajchmana, ppor. M. Stachowiaka.
[26] . M. Starczewski. Okręgi Śląsk i Łódź …op. cit., s. 426 i n,
[27] . Relacje pisemne i ustne udzielone autorowi m.in. przez: gen. bryg. Z. Walter-Jankego, ppłk mgr. hm. M. Pierzchałę, mjr. P. Migułę, kpt. A. Planika, kpt A. Morawskiego, kpt. Cz, Nowickiego, kpt. G. Woźnicę,
[28] . Oddziaływanie propagandy komunistycznej, zwłaszcza podkreślanie walki z hitlerowskim aparatem administracyjnym i policyjno-wojskowym, przyniosło pewne efekty, np. dowódca kompanii z obwodu pszczyńskiego AK, Wiktor Szostak („Jakubowicz”), przeszedł z kilkoma żołnierzami do AL i został komendantem górnośląskiego okręgu AL oraz członkiem Komitetu Okręgowego PPR
[29] . Zygmunt”. Do wszystkich inspektoratów. 19 XI 1944 r. AAN, mf. 2401, kl. bez nr.,. Okulicki. Rozkaz z 28 XI 1944 r., MiD WBBH. sygn. 111/21/16, cz. 11, koperta nr 14.
[30] . Okulicki. Rozkaz z 28 XI 1944 r., MiD WBBH. [ Wojskowe Biuro Badań Historycznych], sygn. 111/21/16, cz. 11, koperta nr 14.
[31] . M. Starczewski. Ruch oporu na Górnym Śląsku…op. cit., k. 100 i n.: J. Niekrasz. Z dziejów AK na Śląsku …op. cit., k. 131 i n.
[32] Zygmunt. Chodnik do Sokory. Dnia 7 XI 1944 r., k. 1 ( odpis dokum. w zb. autora).
[33] . Niedźwiadek. Rozkaz do żołnierzy o rozwiązaniu Armii Krajowej. M.P. 19 I 1945[w} Armia Krakowa w dokumentach 1939-1945 , t, V, X 1944 – VII 1945, Szczecin 1989, s.239-249, Rozkaz tajny gen. bryg Okulickiego z 19 I 1945 r. udostępniony autorowi przez gen. bryg, dr. Z. Walter-Jankego
[34]. Relacje ustne udzielone autorowi przez gen. bryg, dr. Z. Walter-Jankego podczas wielu spotkań.
[35] . „Zygmunt”. Ob. „Niedźwiadek”. Dnia 13 II 1945 r., s. 1 (maszynopis ze zbiorów gen. bryg. dr.. Z. Waltera-Jankego)..
[36] . G. Woźnica, Oddział „Hardego„, Warszawa 1981, s. 172-178.; M. Kaźmierczyk M. Starczewski, Walka największego oddziały partyzanckiego AK „Hardego” na ziemiach polskich wcielonych do III Rzeszy z siłami hitlerowskimi 12-13 I 1945 r. [w} Przegląd Dziennikarski. 31 I 2024.
[37] . „Zygmunt”. Ob. „Niedźwiadek”…, op. cit., s. 1.
[38] .„Roman”. Akcja „Burza” na terenie „Bojownicy”. Dnia 7 III 1945 r., s. 1-2 (dokument udostępniony autorowi przez kpt. A. Płanika).
[39]. Zygmunt. Równik-OB. Niedźwiadek. Raport uzupełniający-sytuacja ogólna. Dn. 17 II 1945 r., WBBH, sygn. III/22/29, s. 1- 2.
[40] . W meldunku dowódcy okręgu czytamy , że wyczerpał środki finansowe do 1 II 1945 r. Uwagę zwraca, że to sprawa pilna, ponieważ „ musimy podtrzymać element dowódczy, zwłaszcza z oddziałów partyzanckich, bo inaczej odpłynie albo z musu przejdzie do Berlinga.”. Ppłk dypl. Janke prosił o wypłatę w dolarach, bo najłatwiej jest przewieźć i wykorzystać.
[41]. W dalszej części meldunku dowódcy okręgu czytamy, że stosunek społeczeństwa do nowej władzy niechętny i lekceważący. Jest to efekt „niedołęstwa aparatu administracyjnego, powszechny chaos. ogromne niezadowolenie wzmaga się niezadowolenie, wzmaga się bardzo ostry kryzys żywnościowy. Przepełnione jest więzienie-obóz urządzony przez Niemców w Mysłowicach i na Radosze. W więzieniach przebywa 10 % Volksdeutschy a 90 % Polaków”.
Zygmunt. Równik- Ob. Niedźwiadek. Dn. 25 III 1945 r. . WBBH, sygn. . III/22/29, s,19
[42]. Meldunek sytuacyjny nr 32. Wiadomości do dnia 4 IV godz. 16. Dn. 5 IV 1945 r. WBBH, sygn. III/22/29, s, 30 i 31
[43] . Notatka dot. sprawy „Dywersanci” w oparciu o akta sprawy przeciwko Janke Zygmunt ps. Walter. Warszawa 28 VIII 1953 r. Arch. IPN Kraków, sygn. IPN Kr 009/144. t. 1., s. 159 i n.. Relacje ustne udzielone autorowi m.in. przez : kpt. T. Delekty, gen. bryg,. dr Z Walter-Jankego, płk Cz. Gałeckiego, mjr. P. Migulę, kpt. dr. J. Niekrasza, kpt. Cz. Nowickiego, kpt. A. Płanika, por. mgr. J. Rajchmana.
[44] . Gospodarstwo rolne prowadził Pluta-Czachowski do końca 1946 r. i powrócił do Warszawy. Tam przystąpił do spółki z Mazurkiewiczem i Janem Gorazdowskim i zaczęli prowadzić sklep pn. „Bazar Ludowy”.
Por. Mieczysław Kobylec. Protokół przesłuchania podejrzanego Z. Jankego. Warszawa 14 V 1951 r. IPN Warszawa, sygn. BU 944/475, s.199-200.
[45] . Z. Janke. Życiorys z 30 X 1956 r.; Relacja ustna udzielona autorowi przez gen. bryg. dr Z. Waltera-Jankego.
[46] Ppłk. dr M. Charbicz, dr Pakier, Bartosik- sekretarz komisji. Orzeczenie lekarskie. Warszaw 5 X 1950 r. Arch. IPN sygn. BU 0330/84, t. 1, k. 67.
[47]. Z. Waler-Janke. Wspomnienia, mps. udostępniony autorowi przez Generała
[48] . W liście do Komisji Amnestyjnej w Warszawie z 14 VIII 1956 r. czytamy „ Stosowano wiele udręczeń fizycznych i moralnych […]. W wyniku znęcanie się zrujnowano mi system nerwowy, serce, i uzębienie, dodatkowo zaś znęcanie się władz więziennych spowodowało wystąpienie u mnie schorzeń gościowych , na które cierpię do dziś.. W izbie chorych więzienia Wronki przebywałem około 10 miesięcy-do chwili zwolnienia z więzienia w dniu 25 VII 1956 r. –sposób leczenia był prymitywny. Na temat nadużyć organów śledczych i straży więziennej mogę na żądanie złożyć dalsze wyjaśnienia […]. Muszę zaznaczyć, ze w przywożonych paczek żywności w latach 1949-1950 wiele skradła administracja więzienia Mokotów, bo otrzymywałem ich tylko kilka, a żona moja wysyłała je lub przywoziła stale. Konfiskowano nią w m. Mosina pod Poznaniem.-domek jednorodzinny składający się z 2 małych pokoików. Skonfiskowano nam również zegarek,, wieczne pióro „Pelikan”, srebrny młotek wielopokoleniowy […]. Zniszczono nam zupełnie garnitury, buty i kilka zmian bielizny”.
Natomiast lekarz więzienny dr Józef Zabrzeski z Centralnego Więzienia Karnego we Wronkach potwierdził stan zdrowia Jankego i stwierdził „że jesienią 1954 r. rozpoznał u Jankego gościec w prawym stawie kolanowym, który pomimo intensywnego leczenia przeszedł w 1955 r. na inne stawy i spowodował trudności w poruszaniu się w/w więźnia. W wyniku tego przeniesiony został na izbę chorych do tzw. Pawilonu III , gdzie w dość ciężkim stanie przebywał do chwili zwolnienia. Zaznaczam, ze w roku 1952, jako lekarz więzienny w więzieniu w Warszawie I nie stwierdziłem u badanego b. więźnia Jankego Waltera Zygmunta żadnych schorzeń gościowych, jak również później w wiezieniu Wronki, przed jesienią 1954 r.”.
- Janke. Do Komisji Amnestyjnej w Warszawie. Pabianice 14 VIII 1956 r. Arch. IPN Warszawa, sygn. BU 660/342, s.. 19; M. Starczewski. Zygmunt Janke-Walter 1907-1990 [w:] Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944-1956. Słownik biograficzny, t. I. Kraków-Warszawa-Wrocław 2002, s. 166 -167; Dr Józef Zabrzeski. Świadectwo lekarskie. Niedomice 24 I 1957 r. Arch. IPN Warszawa , sygn. BU 660/342, s. 14.
[49] . Płk Midaj, płk Aspis. Postanowienie Zgromadzenia Sędziów Najwyższego Sądu Wojskowego. Warszawa 20 VII 1956 r., CAW, teczka pers. 291807.
[50]. Podpis nieczyt. Sprawozdanie z przeprowadzonego w dniu 30 VIII 1957 r. dochodzenia wyjaśniającego przez Wojewódzki Zarząd Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w Poznaniu. Poznań 3- VIII 1957 r. Arch. IPN Warszawa, sygn. 660/342, s. 7.
[51] W Sosnowcu-Kazimierz corocznie spotykali się we wrześniu byli członkowie AK Okręgu Śląskiego a także delegacja z Okręgu Krakowskiego. Organizatorem tych spotkań był ks. kpt. Tadeusz Michalski, kapelan Światowego Związku Żołnierzy AK Okręgu Śląskiego, który zapraszał z Warszawy ppłk. dr../ gen bryg. dr Z. Waltera–Jankego, płk dr Mieczysława Starczewskiego i por. mgr Janusza Rajchmana już w sobotę. W tym dniu w godzinach przedwieczornych odbywało się spotkanie z Radą Parafialną, która informowała nas o swojej działalności. Z kolei Dowódca Okręgu wspominał epizody z bogatego swojego życia z okupacji i pobytu w więzieniach od 1948 do 1956 r.. Spotkanie niedzielne poprzedzało nabożeństwo w kościele pod wezwaniem Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa. Mszę św. celebrował ks. kpt. Michalskii podczas którego krótko przemawiał ppłk. dypl. dr Z. Walter-Janke. W 1989 po raz pierwszy wystąpił Z. Walter-Janke w mundurze generała. Po nabożeństwie przy kawie , herbacie, ciastkach itd.. spotykali się byli żołnierze AK z Generałem, który interesował się ich życiem. Wspominali o swoich przeżyciach okupacyjnych i powojennych, problemach rodzinnych itd. Nigdy nie odmówił pomocy, zapraszał do siebie Warszawienaul/Warecką do jednopokojowego mieszkania, wypełnionego książkami, których wiele wydanych było poza granicami kraju.
[52] . . M. Starczewski. Zygmunt Janke-Walter …op.cit., s. 168.
[53] . Gen. armii F. Siwicki.. Rozkaz personalny nr 114 Warszawa 15 IX 1988 r. ., CAW, teczka pers. 291807.; Gen. armii F. Siwicki; Gen. armii F. Siwicki. Wniosek o mianowanie na stopień gen, bryg. Janke Zygmunta. Warszawa 9 IX 1988 r., CAW, teczka pers. 291807; Gen. armii W. Jaruzelski. Wyciąg z uchwały Rady Państwa nr 90/88 z dnia 15 IX 1988 r., CAW, teczka pers. 291807













