Wolnomularstwo – historia i czasy współczesne

0

Wolnomularstwo, inaczej masoneria. Te słowa budzą zaciekawienie, są również początkiem kontrowersji oraz budzą agresję środowisk zachowawczych. Aby zrozumieć, czym jest wolnomularstwo, trzeba prześledzić genezę tego ponadnarodowego ruchu.

Korzeni wolnomularstwa – wydaje się – można by szukać w zrzeszeniach budowniczych średniowiecznych katedr. Można spojrzeć na smukłe gmachy gotyckich obiektów, aby zrozumieć, iż postawienie takich budowli musiało wymagać kunsztu i wiedzy wykraczającej poza tę, która była potrzebna nawet budowniczym pałaców. Należy wiedzieć, że budowniczowie katedr byli prawdziwą elitą cechu murarzy, gdzie mistrzowie, czeladnicy oraz uczniowie łączyli się w gildiach. Gildie te stały na straży tajemnic związanych ze sztuką budowy świątyń. Budowniczowie katedr tworzyli więc zamknięte, hermetyczne środowisko, które posiadało własne prawa. Warto tutaj dodać, że wiedza, którą się dzielono, była przekazywana adeptom z bezwzględnym zakazem dzielenia się nią z osobami spoza środowiska twórców katedr. Z „wolnymi murarzami” są związane dwa pojęcia: loża oraz gildia. Słowo „gildia” jest powszechnie rozpoznawane jako struktura cechów rzemieślniczych. Natomiast słowo „loża” jest odniesieniem do warsztatu budowanego na terenie większego projektu. Wraz z upływem czasu słowo „loża” zaczęło być wiązane z każdym zgromadzeniem architektów (zapisy takie pojawiają się już w 1352 roku, jako odniesienie do kodeksu praw i obowiązków loży związanej z budową Katedry w Minster). Budowniczowie spotykali się w lożach, aby nikt postronny nie przeszkadzał i nie mógł podsłuchać treści desek (wykładów) i narad.

Jednym z niezwykle ważnych wydarzeń w historii wolnomularstwa była reformacja zapoczątkowana przez Marcina Lutra (chociaż za początki raczkującej reformacji można uznać działalność czeskiego duchownego, Jana Husa). Reformacja była przełomowym wydarzeniem, ponieważ pierwszy raz w historii została zakwestionowana władza Kościoła katolickiego i jego monopol na określanie prawdy. Dla wielu ludzi wydarzenie stało się impulsem i jasnym sygnałem mówiącym o możliwości poszukiwania wartości poza tymi, które były narzucane przez kler katolicki. Reformacja niosła za sobą również procesy sekularyzacyjne; zanikała rola Kościoła, a dobra kościelne zaczęły trafiać w świeckie ręce. Następnym kamieniem milowym było dopuszczenie do szeregów wolnomularstwa osób pochodzących z rodów arystokratycznych. Dzięki temu loże otrzymały ochronę, a także polepszyły się warunki pracy. Dopuszczenie do wolnomularstwa i tajemnic elit społeczeństwa zapoczątkowało tendencję do poszukiwania kolejnych wyzwań. Nowi ludzie, którzy zasilili szeregi wolnomularstwa prócz ochrony lóż oraz polepszenia warunków pracy dali coś więcej – wnieśli oni zainteresowanie nauką, światem, filozofią. To wszystko stało się swoistym silnikiem, który pozwolił rozwinąć Sztukę Królewską. Połowa XVII wieku była bilansem, który ukazywał jasno, że większość wolnomularzy było wolnomularzami spekultatywnymi, którzy zajmowali się rozwojem intelektualnym i duchowym.

Jako datę początków wolnomularstwa nowożytnego (spekultatywnego) można przyjąć dzień 24 czerwca 1717 roku, kiedy to w londyńskiej karczmie „Pod Gęsią i Rusztem” doszło do połączenia czterech angielskich lóż, które utworzyły Wielką Lożę Londynu. Jedną z osób stojących za tym wydarzeniem był John Teophilus Desaguliers, syn francuskich hugenotów, który był fizykiem, doktorem praw, przyjacielem Izaaka Newtona oraz członkiem Royal Society. Sześć lat po tym wydarzeniu, w roku 1723, szkocki pastor, James Anderson, sformował zbiór zasad obowiązujących członków ruchu – Konstytucję Wolnych Mularzy, znaną jako Konstytucja Andersona. Od czasu połączenia się lóż ruch wolnomularski zaczął się rozwijać i umacniać. Pojawiła się też legenda o Hiramie Abifie, który był naczelnym budowniczym świątyni Salomona strzegącym tajemnic i haseł mistrzowskich, co doprowadziło do jego śmierci na wskutek morderstwa dokonanego przez trzech uczniów.

Narzędzia takie jak cyrkiel i węgielnica stały się symbolami wolnomularstwa, natomiast posadzona na grobie Hirama akacja stała się symbolicznym drzewem masonerii. Wraz z rozwojem wolnomularstwa zaczęły się również tworzyć podziały związane z poglądem na rolę władcy w społeczeństwie, istnienie Wielkiego Architekta Wszechświata, zakres praw człowieka etc.

Obecnie istnieje podział na masonerię regularną, która pozostała wierna Wielkiej Zjednoczonej Loży Anglii (UGLE), która to posługuje się tytułem Wielkiej Loży Matki Świata, nieregularną („francuską”, liberalną), żeńską oraz mieszaną.

Pozwólmy sobie więc na przedstawienie głównych nurtów wolnomularstwa.

Masoneria nieregularna, zwana inaczej francuską lub romańską, jest nurtem liberalnym wolnomularstwa. Skupia ona wolnomularzy z Wielkich Wschodów, masonerię kobiecą oraz tzw. co-masonry. Można to ująć jako „protestantyzm” wolnomularstwa. Wielkie Wschody, tak samo jak Wielkie Loże (masoneria regularna) wywodzą się z najstarszych organizacji wolnomularskich. Jednak w XIX w. część lóż zdecydowała się na zmiany w zasadach wolnomularskich. Zastąpiono wymagania, takie jak np. wiara w Wielkiego Architekta i nieśmiertelną duszę zasadami absolutnej wolności sumienia, neutralności światopoglądowej w zakresie religii. Dzięki temu drzwi świątyń wolnomularskich zostały otwarte dla ateistów oraz agnostyków.

„Wolnomularstwo nie jest ani deistyczne, ani ateistyczne, ani nawet pozytywne. Jako organizacji głoszącej i praktykującej solidarność międzyludzką obce jej są jakiekolwiek dogmaty i creda religijne. Jedyną jej zasadą jest absolutne poszanowanie wolności sumienia.” – stwierdził ówczesny Przewodniczący Rady Zakonu, Frédéric Desmons. Było to spowodowane m.in. tym, że coraz więcej uczonych w XIX wieku stawało się ateistami, a nie – jak jeszcze w XVIII w. – deistami.

Obecnie najsilniejszą organizacją liberalnego nurtu jest Grand Orient de France (Wielki Wschód Francji), które jest aktywnie zaangażowany w procesy laicyzacyjne Francji, głosi hasła humanizmu, laickości, wolności oraz agnostyczne. Można powiedzieć, że cała Francja jest centrum wolnomularstwa nurtu liberalnego. W Polsce nurt ten jest reprezentowany przez Wielki Wschód Polski. Tak samo nurt ten reprezentuje Zakon Le Droit Humain, który wywodzi się z Francji i został powołany w 1893 r. przez Marie A. Deraismes. Warto tutaj dodać, że Zakon ten posiada Federację Polską. Kolejnym przykładem nurtu liberalnego jest masoneria kobieca. Do organizacji tego nurtu należą m.in. Grande Loge Feminine de France (Wielka Loża Kobieca Francji), niemiecka Humanitas czy też angielska Women Freemasons.  GLFF posiada również w Polsce lożę – Prometea.

Jednak klasyfikacja ta nie jest ostateczną klasyfikacją, gdyż wolnomularze liberalni uważają się za regularnych. I tutaj istnieje podział w perspektywie quasireligijnej. Istnieje masoneria tradycyjna, która wymaga od członków wyznawania religii, w tym także Wielkiego Architekta Wszechświata i często nieśmiertelność duszy, co pokrywa się z rytem anglosaskim. Jest również masoneria racjonalistyczna, areligijna, która jest najbardziej racjonalistyczną i wolnomyślicielską. Ta pokrywa się z rytem francuskim. Dodatkowo istnieje masoneria mistyczna (idee ezoteryczne, okultystyczne i mistyczne, np. ryt Memphis-Misraim) oraz masoneria symboliczna (błękitna, inaczej świętojańska).

Masoneria regularna, znana również jako anglosaska, jest nurtem, który skupia obediencje wolnomularskie pozostające w łączności z Wielką Zjednoczoną Lożą Anglii. Ta stwierdza ich „regularność”. Skupia ona głównie Wielkie Loże (Narodowe), a także te pracujące w rycie szkockim. W Polsce jedyną obediencją uznawaną przez Lożę-Matkę jest Wielka Loża Narodowa Polski.

Masoneria żeńska ma swoje początku w latach 50. XVIII wieku we Francji, kiedy to powstały loże adopcyjne. Były one przeznaczone wyłącznie dla kobiet i tworzone w pobliżu męskich lóż. Rok 1774 był ważnym rokiem dla lóż adopcyjnych, gdyż wtedy Wielki Wschód Francji wziął je pod swoją opiekę. Trudno jednak jest uznać takie loże jako niezależne, gdyż istniały podwójne stanowiska. Przykładem tego było prowadzenie loży przez Czcigodnego Mistrza, któremu pełniąca najwyższą funkcję wśród kobiet była określana jedynie jako „honorowa towarzyszka Mistrza”. Loże żeńskie skupiały się wówczas na działalności filantropijnej, towarzyskiej oraz kulturalnej. Dopiero XIX wiek zapoczątkował istnienie wolnomularstwa mieszanego. W 1893 r. Marie Deraismes założyła obediencję, którą była Wielka Loża Symboliczna Szkocka Obrządku Mieszanego „Le Droit Humain”, do której mogli należeć na równych prawach mężczyźni oraz kobiety. Ruch ten zaczął się dynamicznie rozprzestrzeniać, co doprowadziło do sytuacji, w której szybko wyszedł poza granice Francji. W połowie 1899 roku organizacja ta zmieniła nazwę i od tego czasu do dziś znana jest jako Międzynarodowy Zakon Mieszany „Le Droit Humain”.

Powstanie wolnomularstwa mieszanego było krokiem w przyznaniu kobietom równych praw do bycia masonkami. Pierwsze próby, których celem było powołanie do życia autonomicznej kobiecej obediencji miały miejsce 8 lipca 1936 roku w ojczyźnie wolnomularstwa kobiecego – Francji. Wielki Mistrz Wielkiej Loży Francji podczas Kongresu Lóż Adopcyjnych ogłosił tego typu plany. Rok później Kongres miał przewodnictwo pełnione przez kobietę – Anne Marie Pedenau. 17 września 1945 roku Konwent Wielkiej Loży Francji ogłosił działalność Francuskiego Związku Wolnomularstwa Kobiecego. Natomiast w 1952 r. doszło do zmiany nazwy na Grande Loge Feminine de France. W Polsce pierwszą lożą kobiecą była Prometea, który została zainicjowana pod auspicjami Wielkiej Żeńskiej Loży Francji w 2000 roku. Dziesięć lat później, w listopadzie 2010 roku, powstała kolejna loża żeńska w Polsce – „Gaja Aeterna” w Warszawie.

Po połączeniu lóż w 1717 roku zaczęły powstawać podobne organizacje w Europie i Ameryce Płn. Uniwersalizm ruchu wolnomularskiego doskonale wpisywał się w idee Oświecenia. To sprawiło, że wolnomularstwo błyskawicznie objęło ogół dobrze wykształconych kręgów Europy. Mimo religijnych akcentów (przed „reformacją” w wolnomularstwie) wolnomularstwo zawierało w sobie akcenty humanistyczne, które podkreślały wiarę w samodoskonalenie oraz potęgę ludzkiego rozumu. Towarzyszyło temu też krzewienie idei braterstwa wszystkich ludzi, równości, a także wolności, która była poniewierana i deptana w społeczeństwie feudalnym. Powstawało coraz więcej lóż, co niepokoiło władców i – przede wszystkim – biskupów, gdyż to właśnie wolnomularstwo przyczyniało się do rozpadu starego porządku. Wolnomularstwo niosło ideę człowieka rozumującego samodzielnie, oświeconego, szukającego prawdy opartej na rozumowaniu. Takim człowiekiem nie można było rządzić za pomocą nakazów, zakazów i gróźb. Pojawiła się więc nowa siła dążąca do samodzielności i wolnej myśli, odrzucająca dotychczasowe autorytety.

To spowodowało, że wolnomularstwo stało się głównym obiektem ataków hierarchów kościelnych, jako wróg numer jeden Kościoła. W 1738 r. papież Klemens XII w bulli „In eminenti” ostro potępił „sektę masońską”, nałożył klątwę na członków i zwolenników ruchu. To samo miało miejsce w roku 1884 za czasów papieża Leona XIII. Nie były to tylko dwa przypadki, gdyż wielokrotnie Kościół katolicki wypowiadał się agresywnie i wrogo wobec wolnomularstwa. Towarzyszyła temu również niezgodna z rzeczywistością propaganda głoszona z ambon na temat wolnomularstwa. Została wówczas rozpowszechniona m.in. opinia o rzekomym szatańskim i żydowskim pochodzeniu ruchu, przedstawiając go jako siłę, której celem jest zniszczenie Kościoła.

Obowiązująca w wolnomularstwie niezależność myślenia sprawia, że przeciwko ruchowi są nie tylko duchowni wszystkich religii, lecz również ideologie niedemokratyczne, takie jak faszyzm. Przynależność do wolnomularstwa zawsze wymagała ogromnej odwagi cywilnej, silnej woli oraz przekonania o słuszności swoich poglądów. To właśnie idee wolnomularskie leżały u podstaw formowanego ustroju Stanów Zjednoczonych, republiki po francuskiej rewolucji z 1789 roku. Idee wolnomularskie odegrały również niezwykle ważną rolę podczas tworzenia Konstytucji 3 maja. To właśnie wolnomularze byli czołowymi twórcami społeczeństwa obywatelskiego, opartego na laickości oraz prawach stanowionych przez obywateli państwa. Również dzięki ideom wolnomularskim nie udało się po Kongresie Wiedeńskim odbudować starego porządku.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here