Moje spotkanie w SEC – Stowarzyszeniu Kultury Europejskiej nt. literatury niemieckiej i stosunków polsko-niemieckich. Autobiografia Karola Czejarka, cz. XLVII

Spotkanie miało miejsce w warszawskim Domu Literatury 29 lutego 2024 i odbyło się na zaproszenie Polskiego Oddziału SEC. Postanowiłem nim zakończyć swoją oficjalną działalność publiczną, gdyż wszystko ma w życiu swój początek i koniec. Niniejszy odcinek będzie też jednym z moich ostatnich „zwierzeń” autobiograficznych. Chcę w nim zdać sprawozdanie o czym mówiłem zebranym nt. niemieckiej literatury, a w jej kontekście o aktualnych stosunkach polsko-niemieckich… w „kulturze”.

Dumny jestem, że na spotkanie ze mną przyszło sporo osób, wśród których dostrzegłem m.in. wybitną filozofkę p. prof. Marię Szyszkowską i Janusza Termera (prezesa SEC, który przywitał zebranych, po czym oddał mi głos).

Miło mi też było zobaczyć wśród zebranych, będących już w stanie spoczynku (podobnie jak ja) profesorów Instytutu Germanistyki UW w osobach Elżbiety Zawadzkiej-Bartnik i Tomasza G. Pszczółkowskiego.

Z satysfakcją odnotowałem też obecność p. prof. UMFC Tadeusza Gadziny (prymariusza Kwartetu Wilanowskiego) , jak i b. wiceministra kultury i sztuki, a wcześniej szefa kultury studenckiej ZSP – Eugeniusza Mielcarka; jak też zaprzyjaźnionych ze mną, b. pracowników resortu kultury: Pawła Byry i Tadeusza Otulaka. Również prezesa warszawskiego oddziału ZLP – (znakomitego poety) p. Grzegorza Trochimczuka i b. wiceprzewodniczącego ZG Związku Literatów Polskich, prozaika i eseisty – Grzegorza Wiśniewskiego.

Wśród obecnych spostrzegłem też na sali wybitną art. malarkę – Marię Wollenberg-Kluzę z mężem, mec. Andrzeja Kwaśnika i wielu, wielu innych, naprawdę znakomitych gości, ale nie wymienię wszystkich nazwisk (wierząc, że mi wybaczą). Chcę jednak z dumą podkreślić, że usatysfakcjonowała mnie KAŻDA przybyła osoba, w tym i moje dorosłe już dzieci: Ania i Hubert oraz wnuki – Jonasz i Bartosz, jak i obecność mojej żony – Magdaleny, która od lat cierpliwie redaguje „ku mojemu wielkiemu zadowoleniu” wszystkie moje teksty, oczywiście także te pisane do „Przeglądu Dziennikarskiego”!

W każdym razie możliwość wypowiedzenia się w tak szacownym gronie była dla mnie wielkim zaszczytem, stąd też szczerze i z serca dziękuję KAŻDEMU z osobna!

Dlaczego w ogóle przyjąłem to zaproszenie SEC-u?

Gdyż Niemcy naprawdę mało wiedzą – PRAWIE NIC (!) – o naszej kulturze, historii i różniących nas zwyczajach, obyczajach, jak i osiągnięciach współczesnej Polski. Odwrotnie jest TAK SAMO, albo jeszcze gorzej! Choć Niemcy to przecież od lat nasz największy partner handlowy!

Prowadziłem kiedyś z prof. Dieterem Fladerem z Uniwersytetu Humboldta w Berlinie – kiedy pracował w Instytucie Lingwistyki Stosowanej UW – badania, po których ukazała jego książka o tzw. szoku kulturowym. Ale zostawmy na razie temat dotyczący braku wiedzy Niemców o naszej kulturze i historii (gdyż to wina systemów edukacyjnych obu naszych państw). W Niemczech ta sprawa jest dodatkowo skomplikowana ze względu na „Landy”, które w zakresie szkolnictwa i kultury mają „wolną rękę, i pod tym względem są zdecydowanie bardziej samodzielni, niż nasze województwa i samorządy!

Spotkanie trwało ponad 2 godziny i zakończyło się ożywioną i bardzo ciekawą wymianą poglądów, na temat poruszonych zagadnień.

Choć na początku zastrzegłem się, że wszystko co zaplanowałem powiedzieć, nie jest do wierzenia lecz do przemyślenia i ew. porozmawiania o tym po wykładzie. I tak się stało.

„Rozmowa” o niemieckiej literaturze i aktualnej polsko-niemieckiej współpracy kulturalnej, okazała się być bardzo ważną, gdyż nadal – obecna opozycja – bardzo źle mówi o Niemczech, a także o UNII EUROPPEJSKIEJ,

Twierdząc, że jest „NIEMIECKA”, odbiera nam suwerenność itd. itp. Gdy tymczasem – o czym jestem przekonany – nasze wspólne z Niemcami członkostwo w Unii, jest istotnym gwarantem naszego bezpieczeństwa i rozwoju gospodarczego.

Bo jeśli nie z Unią, a w tym i z Niemcami, to z kim mielibyśmy obecnie pogłębiać nasze kontakty?

Z putinowską Rosją? Autorytarną Białorusią? Komunistyczną Koreą? Chinami? Iranem? czy podobnymi dyktaturami?

Uwzględniam przy tym naszą dalszą integrację z NATO i STANAMI ZJEDNOCZONYMI, a także z wszystkimi państwami na świecie przestrzegającymi praw człowieka, praworządności i demokracji – w rozumieniu – „trójpodziału władzy”!

W tym kontekście, umacniając nasz sojusz z Niemcami, (to znaczy realizując obowiązujący w tym zakresie „Traktat o dobrosąsiedzkiej współpracy między naszymi krajami”) – Niemcy pozostają pod stałą kontrolą, co zresztą legło u podstaw powołania UE, gdyż – przypomnę – wszystko zaczęło się od powstania w roku 1951 Unii Stali i Węgla w Europie.

Ale zostawmy na razie te rozważania, aby poświęcić trochę uwagi literaturze niemieckiej, która – śmiem twierdzić – poza krótkim okresem czasu (tzw. Kulturkampfu za czasów Bismarcka), NIGDY nie była antypolską, ani antysłowiańską.

Mówię o tym z pełnym przekonaniem, gdyż wykładałem ją przez wiele ostatnich lat w Instytucie Lingwistyki Stosowanej UW (po śmierci – wybitnego jej znawcy – prof. Tadeusza Namowicza), oraz na Wydziale Pedagogicznym w byłej już (niestety) Akademii Humanistycznej im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku, w której przed laty, kiedy pracowałem na tej uczelni, powstało

Międzywydziałowe Centrum Badań Niemcoznawczych.

Wcześniej, kiedy pracowałem w Instytucie Lingwistyki Stosowanej UW, byłem współinicjatorem, a potem po. kierownikiem Zakładu Kultury Stosowanej, w ramach którego doszło do efektywnej współpracy kulturoznawczej z niemieckim stowarzyszeniem

„Ost-west-forum GUT Gödelitz“ z siedzibą w Gödelitz k/Drezna. W którego Kuratorium byli m.in.: Egon Bahr i b. prezydent Niemiec Richard von Weitzsäcker, a członkiem m.in. syn Willy`ego Brandta – prof. Peter Brandt i wiele innych autorytetów ze świata polityki, kultury i nauki. (Piszę o tym dlatego, gdyż te działania zaowocowały m.in. ukazaniem się aż 3 książek, a przede wszystkim

„Biografii polsko-niemieckich pt. Historia pamięcią pisana” – dwóch potężnych, wielostronicowych tomów. (Tom I w roku 2014, zaś II w 2017r.) oraz zorganizowaniem kilku znaczących polsko-niemieckich konferencji naukowych i seminariów, m.in. na temat stereotypów czy wpływu „niemieckiej brunatnej przeszłości” na obecną współpracę polsko-niemiecką. Przede wszystkim jednak udało się przeprowadzić wiele spotkań BIOGRAFICZNYCH, dzięki którym powstały wspomniane wyżej książki, a także ukazała się publikacja „Polska między Niemcami a Rosją”.

Ale wracam do literatury!

Literatura niemiecka jest przebogata i bardzo ciekawa, i gdyby na świecie nie było żadnej innej (jak mówił zawsze mój śp. „profesor od literatury” na Uniwersytecie Poznańskim – Jan Chodera) to jest literatura, której nie sposób w całości ogarnąć w jednym życiu.

 I daleko mi do tego, abym mógł powiedzieć, że znam ją „od A do Z”.

Jej początki (tzn. w formie pisanej w języku niemieckim) – jeszcze nie w dzisiejszym „Hochdeutsch”, a w języku „starogermańskim” – sięgają VIII wieku i są związane z procesem

chrystianizacji licznych – w tamtym czasie – plemion germańskich, a przede wszystkim: Alemanów, Burgundów, Turyngów i Bawarów. Każde z tych PLEMION mówiło (i pisało) wcześniej, tzn. jeszcze przed wspomnianym VIII wiekiem – własnym dialektem!

Historycznie rzecz biorąc, był to czas panowania Karola Wielkiego i nieco później Ludwika Niemieckiego, którzy stworzyli (można tak powiedzieć) podwaliny ówczesnego królestwa zwanego dzisiaj Niemcami, które początkowo obejmowały także dzisiejsze tereny Francji i częściowo Włoch.

W każdym razie, co chciałbym szczególnie podkreślić,

literatura tych plemion, zwanych „germańskimi”, też oczywiście istniała i rozwijała się

przez niemal 600 lat, choć głównie w formie ustnej, nim zaczęła być spisywana. Działo się to w dość skomplikowanym procesie historyczno-kulturowym i językowym, nim powstał dzisiejszy niemiecki język narodowy, zwany HOCHDEUTSCH. (Przy czym różnice między poszczególnymi Landami niemieckimi są nadal tak duże, że gdyby nie „Hochdeutsch” (czyli język ogólnonarodowy), Niemcy nie mogliby swobodnie porozumiewać się ze sobą! Ale trzeba by mieć dużo więcej czasu, aby ten cały proces dokładniej przedstawić;

– szczegółowo poznają go na studiach germaniści, a po części także lingwiści, a gdy sam wykładałem literaturę niemiecką, próbowałem przedstawiać ten proces studentom na tle także naszej, polskiej literatury i kultury!

Cały ten okres nazywa się w literaturze niemieckiej „ORBIS CHRISTIANUS”, a związany jest w kulturze niemieckiej przede wszystkim z KULTURĄ DWORSKĄ i RYCERSKĄ (mniej kościelną), czyli z kulturą świecką. Ten trend trwa w literaturze niemieckiej mniej więcej do około 1400 roku.

Do najstarszych zabytków literatury „niemieckiej” (ściślej mówiąc „germańskiej”) tego okresu, zalicza się przede wszystkim tzw. „glosy”, będące mozolnymi przekładami słowników łacińskich! Po ich wykorzystaniu, w połowie IX wieku powstała pieśń „O Hildebrandzie” (napisana w języku „staro-wysoko-niemieckim”), jak też liczne inne pisma, m.in. kościelne, ale przede wszystkim ŚWIECKIE (pisane przez grupę autorów świeckich), do których zalicza się „Kronikę cesarską (Kaiserchronik)”. Co ciekawe – już w tamtych odległych, „średniowiecznych” czasach został ukazany (przez autorów pochodzenia „niemieckiego”), tworzący się wówczas nowy ład „porządku światowego” w Europie.

Takim zabytkiem ówczesnej literatury jest też pierwsza „literacka” historia biblijna „Zbawiciela” („Heliand”, z ok. 830 roku) napisana – UWAGA – podobno na polecenie Henryka Pobożnego (!) – dla „pokrzepienia serc wieśniaków” – przepełniona germańskimi – czyli ŚWIECKIMI – podkreślę raz jeszcze – REALIAMI i WYOBRAŻENIAMI.

Do licznie powstających w tamtym czasie opowieści należy też m.in. „opisywanie” POWSTANIA I KOŃCA ŚWIATA, jak to ma np. miejsce w „PIEŚNI WESSOBRUŃSKIEJ” (Wessobrunner Lied) czy w wierszu „MUSPILLI” (utworze zachowanym z ok. 875 roku).

Godne w każdym razie pokreślenia – dla początków literatury niemieckiej – jest też fakt, że piśmiennictwo niemieckie rozwijało się przede wszystkim dzięki inicjatywie władców świeckich i było pisane przez świeckich (szczególnie w państwie Karolingów) pisarzy – dokumentalistów (jak ich nazywam).

Do takich znanych i popularnych „DOKUMENTÓW” zalicza się np. znakomity, wierszowany utwór pt.: „PHYSIOLOGUS”, dostarczający czytelnikowi świetnej zabawy, dzięki alegorycznej wykładni – przede wszystkim w postaci ZWIERZĄT!

Dlaczego o tym piszę? – gdyż stanowią one pierwsze krytyczne oceny świata feudalnego, „gęsto i licznie” spotykane w literaturze niemieckiej tamtego okresu.

Ich autorzy – to słynne do dziś „pisarskie” sławy, jak np. Hartmann von Aue oraz Wolfram von Eschenbach.

Te ZABYTKI, jak na tamte czasy – cieszyły się dużą poczytnością! Także dlatego, iż można je dziś przeczytać również po polsku, dzięki doskonałym przekładom prof. Andrzeja Lama, który przełożył niemal całą kolekcję „światowej” niemieckiej poezji klasycznej, to znaczy dzieł, które należą do korzeni niemieckiej, a jednocześnie światowej literatury. Dodam: literatury postępowej – głęboko HUMANISTYCZNEJ (w mojej ocenie), „walczącej” już w tamtych odległych czasach o równość społeczną czy jakbyśmy to dzisiaj powiedzieli – o PRAWA CZŁOWIEKA!

Dość wymienić takie „perełki” niemieckojęzycznej literatury, jak np.: „Pieśń o Nibelungach”, „PIEŚNI” wspomnianego już wcześniej Wolframa von Eschenbacha czy powstałego nieco później „OKRĘTU BŁAZNÓW” Sebastiana Branta (utworu tez przełożonego przez Andrzeja Lama).

Koniecznie należy wymienić tu także Angelusa Silesiusa (twórcy polskiego pochodzenia) i jego – „PIEŚNI PASTERSKIE”, a przede wszystkim „OPISANIE CZTERECH SPRAW OSTATECZNYCH”. Te również na j. polski przełożył prof. Andrzej Lam, tak jak i poezje JOHANNA WOLFGANGA GOETHEGO, a przede wszystkim I cz. nieśmiertelnego „Fausta” i utwory takich tuzów niemieckiej literatury, jak m.in. SCHILLERA, HÖLDERLINA, EICHENDORFFA (w tym m.in., wspaniałą powieść poetycką pt. „Z ŻYCIA NICPONIA”!).

Ale nie tylko Lam przekładał na język polski postępową, głęboko humanistyczną literaturę niemiecką, przekładali ją też i inni, jak chociażby Leopold Staff, Joachim Lelewel, Robert Stiller czy Kazimierz Brodziński.

Najnowsze przekłady Lama (dokonane już w latach 2000 – 2020), które wydała m.in. Akademia Humanistyczna w Pułtusku, to m.in. utwory:

EDUARDA MÖRIKE (jak np. Księga obrazów, Requiem i Ofiary dla Larów),

Rainera Marii RILKE’EGO (m.in. „Księga godzin”, „Requiem” i „Sonety do Orfeusza”), a ponadto, godne polecenia: „WYMARSZ” Ernsta Stadlera, „POEZJE ZEBRANE” Georga Trakla i „ARMADA NOCY” Georga Heyma.

Polecam te przekłady prof. Lama KAŻDEMU, gdyż są to tłumaczenia NIEODBIEGAJĄCE OD ORYGINAŁÓW, zachowujące średniowieczny język, stylistykę, metrykę i konwencje zapisu oryginału!

Do plejady niemieckich autorów „HUMANISTÓW” tego okresu, jak u nas np. wiersze Kochanowskiego, zalicza się także:

Waltera von der Vogelweide, z jego „Minnesangiem” (liryką miłosną, opiewającą uczucia ludzi prostych i wierszami skierowanymi przeciwko ówczesnym politycznym intrygom; będących już wtedy – można powiedzieć – umiłowaniem praworządności)!

Przeskoczę teraz kolejne epoki – tzn. „niemiecki” renesans i reformację i wspomnę o wyróżniającej się w tym okresie literaturze jarmarcznej i tzw. powieści szelmowskiej (obnażających „niesprawiedliwości społeczne”), a zatrzymam na następującym po nich niemieckim oświeceniu, by podkreślić jego polityczny oraz filozoficzny, kulturowy i literacki kontekst, m.in. w utworach takich pisarzy jak:

Lichtenberg (Georg Christoph Lichtenberg urodzony w 1742 roku) – mistrza ciętej pointy, którego podziwiał m.in. Goethe, twierdząc „że tam, gdzie Lichtenberg żartuje, ukryty jest poważny problem”. Schopenhauer i Nietzsche zaliczali także jego aforyzmy do „najlepszych pozycji prozy niemieckiej”. Wychwalali go też: Hebbel, August Wilhelm Schlegel, a mój niezapomniany profesor z okresu moich studiów, wspomniany już wcześniej Jan Chodera – twierdził, że jego pisma były autentycznym „krzykiem dzikiego ptaka w ciszy nocnej” w walce o prawa człowieka!

Są bowiem arcydziełami metafory i ironii, w których ten pisarz kwestionował niemal wszystkie wtedy utarte i wyświechtane poglądy, a zwłaszcza religijne dogmaty. Krótko mówiąc, by ująć to dwoma słowami… krytykował, jak nikt inny przed nim – „tępy obskurantyzm i szowinizm”.

Nie można też, oceniając niemiecką literaturę „minionych epok”, pominąć tak postępowego pisarza, jak m.in: Lessing (Gotthold Ephraim Lessing, urodzony w 1729 roku) – NAJWYBITNIEJSZEGO NIEWĄTPLIWIE PRZEDSTAWICIELA W DZIEJACH DRAMATU I TEATRU (NIE TYLKO OŚWIECENIA, ALE W OGÓLE W HISTORII LITERATURY NIEMIECKIEJ! Na czele z takimi utworami, jak np. „Minna von Barnhelm” i „Natan Mędrzec”.

Nie można też pominąć w tej ocenie epoki zwanej w literaturze niemieckiej epoką

„BURZY I NAPORU”!

Z takimi wydarzeniami literackimi, jak m.in. „Cierpienia młodego Wertera” Goethego czy „Zbójcy” – równie młodego – jak wtedy Goethe – SCHILLERA!

A po nich następuje u naszego zachodniego sąsiada WSPANIAŁA epoka zwana

„KLASYKĄ WEIMARSKĄ”,

na czele z „Faustem”, jako mitem kultury europejskiej, a przede wszystkim jako EPOKI próbującej się przeciwstawić złu w postaci zaczynającego się już wtedy panoszyć w Niemczech faszyzmu i nazizmu!

Faust jest – na tym tle – głosem starogermańskich pogan, których wygnano z ich „świętych” gajów, a ich ludom narzucono wiarę chrześcijańską, więc zaczęli uciekać w bezludne i niedostępne do tamtej pory góry Harzu, żeby tam pradawnym zwyczajem modlić się i składać ofiary „bezcielesnemu” bogu ziemi i nieba…

Przy okazji, pragnę zwrócić uwagę, że w XX stuleciu powstało wiele utworów nawiązujących do „Fausta” Goethego, z których wszystkie zasługują na uwagę, choć przypomnę tylko te najważniejsze: Tomasza Manna „DOKTORA FAUSTUSA”, Klausa Manna „MEFISTO” i Michaiła Bułhakowa „MISTRZ I MAŁGORZATA”!

„Wielkość Goethego”, ale i pozostałych wymienionych utworów, polega nie tyle na ukazaniu Człowieka geniusza, co ukazanie

CZŁOWIEKA ZMAGAJĄCEGO SIĘ NIEUSTANNIE Z WSZECHŚWIATEM,

PRÓBUJĄCEGO ZAPANOWAĆ NAD NIM, a których – Faust Goethego – jest

PARODIĄ ICH IDEI, gdyż pomaga mu w jego peregrynacjach „NIESKOŃCZONOŚCI” -Mefistofeles, czyli UPADŁY SZATAN – wraz ze swoim nieczystym otoczeniem!

WARTO w każdym razie uważnie jeszcze raz przeczytać – przede wszystkim I cz. Fausta (książka jest dostępna również w tłumaczeniu Andrzeja Lama i została stosunkowo niedawno wydana przez Wydawnictwo Akademii Humanistycznej w Pułtusku).

Goethe podniósł legendę o Fauście –

do rangi wielkiego poematu filozoficznego i intelektualnego.

Oddał w nim wszystkie realia współczesnego mu niemieckiego życia – nawet gwar zabaw ludowych i studenckich swawoli, bratając je ze światem myśli i idei.

HUMANISTYCZNY SENS „Fausta” wiąże się bowiem z odwiecznym marzeniem człowieka O WOLNYM LUDZIE I WOLNEJ ZIEMI! Z ideą, że:

WSZYSCY LUDZIE TWORZĄ LUDZKOŚĆ, którą

ŁĄCZY NIEŚMIERTELNA NATURA”,

A która wciąż na nowo tworzy ludzkość! Człowiek jest istotą – dodał i podkreślił Goethe – która stara się (przez całe swoje życie) trwać w nadziei i w przekonaniu, że będziemy żyć wiecznie – nawet po śmierci!

Podkreślę, że literatura niemiecka jest od wieków pełna takich ogólnoludzkich wartości humanistycznych!

Znajdujemy je także u Josepha von Eichendorffa (pisarza nota bene urodzonego w pobliżu naszego dzisiejszego Raciborza), którego nowela „Z ŻYCIA NICPONIA” (z roku 1826) „zrobiła” wielką karierę.

Po nim następuje w Niemczech WSPANIAŁA EPOKA, naszpikowana postępowymi ideami – JUNGES DEUTSCHLAND (Młode Niemcy), niemająca porównania z żadną inną na świecie, w której Marks i Engels ogłaszają swoje pisma polityczne, a dominującymi gatunkami literackimi stają się m.in. felieton, odezwy i ulotki, obok tradycyjnej powieści, wierszy i dramatu.

To był czas, w którym we Francji odbywa się rewolucja lipcowa, a w Polsce powstanie listopadowe; rozpoczyna się rewolta tkaczy śląskich, a w roku 1848 wybucha WIOSNA LUDÓW!

W tym czasie w Niemczech do głosu dochodzą zupełnie w Polsce niemal nieznani autorzy, (oprócz Eduarda Mörike), jak m.in. Christian Dietrich Grabbe, Karl Gutzkow i Heinrich Laube. A na firmamencie literackim pojawia się też HEINRICH HEINE ze swoim „Błaznem szczęścia”,

Ale Heine (o czym nie wszyscy wiedzą)

był też mistrzem subtelnej erotyki, choć osiem ostatnich lat życia spędził sparaliżowany przykuty do łóżka, pisząc jednak i wtedy nowe utwory, z których wiele ukaże się dopiero po jego śmieci.

Jego poetycką wirtuozerię w Polsce doceniło wielu (jak prof. Lam) znakomitych tłumaczy, m.in.

Adam Asnyk, Maria Konopnicka, Kazimierz Tetmajer, Artur Maria Swinarski, Stanisław Jezy Lec i Mieczysław Jastrun.

Do miłośników Heinego należał też Henryk Sienkiewicz i Eliza Orzeszkowa, która w r. 1873 napisała: „był to demokrata aż do szpiku kości, daleko więcej od Byrona, namiętnie kochający naturę i ludzi, choć ci ostatni często wywoływali w nim śmiech gorzki i szyderczy”.

Po „Heinem” w II połowie XIX wieku, mamy w Niemczech epokę REALIZMU, a w polityce tzw.

Realpolityk, Kulturkampf, wojnę prusko-francuską (piszę to oczywiście symbolicznymi skrótami), a na firmamencie niemieckiej literatury pojawiają się takie literackie sławy, jak m.in. Teodor Fonatnne, Teodor Storm i Joseph von Eichendorf czy

Szwajcarzy: Gottfried Keller i Conrad Ferdinand Meyer.

Wszyscy ci pisarze są (tak to oceniam) fenomenami, tworząc literaturę:

OD POLITYCZNEJ DO POPULARNEJ i tak jest do dzisiaj: bo któż z nas nie czytał pochodzące z tego okresu powieści np. Karola Maya?

Superciekawa jest też literatura niemiecka z przełomu XIX i XX wieku, z której pozostały do dzisiaj „w czytaniu” powieści, m.in.:

Fontanego, Raabego, Schnitzlera, Hofmannstahla, Wesekinda czy Georgiego!

Postacią, której nie powinno się tu pominąć, jest też niewątpliwie

Gerhart Hauptmann, który stylizował się na Goethego i rywalizował z Tomaszem Mannem w Republice Weimarskiej, ale niezależnie od tego należy bezsprzecznie do czołowych postaci niemieckiego (światowego) NATURALIZMU!

Dość przypomnieć jego nowelę „Dróżnik Thiel” czy dramaty: „Przed wschodem słońca”, a przede wszystkim „TKACZY” („Die Weber), wydane po raz pierwszy w 1892r. opisujące powstanie tkaczy śląskich w 1844 roku, w którym brał udział dziadek pisarza.

Po naturalizmie mamy w Niemczech epokę symbolizmu, z Rainerem Marią Rilkem na czele;

po niej ekspresjonizmu, obfitującej w Niemczech bogactwem zjawisk awangardowych z takimi znakomitymi pisarzami, jak m.in.

ELSE LASKER SCHÜLER, a przede wszystkim z GOERG HEYM i GOTTFRIED BENN na czele!

Tuż po tej epoce następuje ERA Tomasza Manna;

jego znakomitych powieści: „Buddenbrokowie”, „Czarodziejska Góra” i inne, a równolegle do Tomasza Manna, tworzy również Henryk Mann, Franza Kafka, a po nich Alfred Kerr, Egon Erwin Kisch, Robert Musil, Stefan Zweig, Lion Feuchtwanger, Alfred Döblin, Herman Hesse i… naprawdę jeszcze wielu, wielu innych. A niemal równolegle do nich powstaje w Niemczech przebogata

literatura emigracyjna! (Po spektakularnym w dziejach kultury Europejskiej spaleniu w Niemczech książek 250 autorów, NIE TYLKO ŻYDOWSKICH, co chciałbym podkreślić), po którym wielu pisarzy ucieka z Niemiec hitlerowskich, wielu też trafia do obozów koncentracyjnych, a jeszcze więcej zostaje objęta zakazem publikacji. Inni udają się na tzw. „wewnętrzną emigrację”, odmawiając współpracy z hitlerowskimi wydawnictwami.

Ale o tym będzie już w następnym odcinku, który będzie miał tytuł:

„Literatura niemiecka po kapitulacji Niemiec w 1945r.