Andropauza, inaczej męskie klimakterium, to zespół objawów związany z obniżeniem się poziomu testosteronu u mężczyzn wraz z wiekiem. Główną przyczyną spadku stężenia tego głównego męskiego hormonu płciowego są zmiany zachodzące na poziomie podwzgórza, przysadki i jąder prowadzące do zaburzenia syntezy oraz metabolizmu testosteronu.
W poniższym artykule omówione zostaną szczegółowo mechanizmy i czynniki odpowiadające za występowanie niedoboru testosteronu związanego z wiekiem, charakterystyczne objawy kliniczne tego zaburzenia, zasady diagnostyki, a także możliwości leczenia i profilaktyki andropauzy poprawiające jakość i długość życia mężczyzn.
Definicja andropauzy
Andropauza określana jest mianem męskiego klimakterium, gdyż jest odpowiednikiem menopauzy występującej u kobiet, jednak w przeciwieństwie do nagłego zaniku funkcji jajników jest procesem stopniowym. Polega na powolnym obniżaniu się poziomu głównego męskiego hormonu płciowego – testosteronu, co zazwyczaj prowadzi do wystąpienia charakterystycznych objawów.
Zespół ten dotyczy mężczyzn zazwyczaj po 40-50 roku życia. Szacuje się, że objawy związane z niedoborem testosteronu występują aż u 12% panów w wieku powyżej 50 lat oraz u ponad 20% po 60 roku życia.
Nie istnieją ściśle ustalone granice norm poziomu tego hormonu dla poszczególnych grup wiekowych, jednak istotny jest trend spadkowy wraz z wiekiem. Uważa się, że u mężczyzny po 50. roku życia stężenie całkowitego testosteronu poniżej 350 ng/dl może wiązać się z wystąpieniem dolegliwości charakterystycznych dla andropauzy.
W jakim wieku zaczyna się andropauza?
Zazwyczaj pierwsze symptomy zwiastujące andropauzę pojawiają się u mężczyzn między 40 a 50 rokiem życia. Jest to okres, w którym obserwuje się stopniowy spadek stężenia testosteronu średnio o 1-2% rocznie.
Nie oznacza to jednak, że problemy związane z niedoborem tego hormonu występują u wszystkich panów w tym przedziale wiekowym. U części mężczyzn poziom testosteronu może utrzymywać się w normie jeszcze przez wiele lat. Moment wystąpienia objawów andropauzy jest więc mocno zindywidualizowany i zależny od wielu czynników.
Najczęściej jednak to mężczyźni po 60. roku życia zgłaszają wyraźne dolegliwości związane z niskim poziomem testosteronu. Powyżej 65. roku życia niedobory tego hormonu stały się normą fizjologiczną i dotyczy znacznej części panów.
Dlatego za typowy okres wystąpienia andropauzy przyjmuje się przedział między 50. a 65. rokiem życia, choć problem ten coraz częściej dotyka już nawet znacznie młodszych mężczyzn.
Przyczyny obniżania się poziomu testosteronu związane z andropauzą
Istnieje wiele modyfikowalnych i niemodyfikowalnych czynników, które wpływają na stopniowe obniżanie się z wiekiem stężenia testosteronu u mężczyzn. Obejmują one zmiany zachodzące w organizmie na poziomie wydzielania w podwzgórzu i przysadce mózgowej, szlakach steroidogenezy w komórkach Leydiga jąder oraz procesów metabolicznych w wątrobie.
Spadek wrażliwości podwzgórza i przysadki mózgowej
Kluczowe znaczenie ma upośledzenie wrażliwości podwzgórza na działanie hormonu uwalniającego gonadotropiny – GnRH, co zaburza prawidłowy rytm pulsacji tego gruczołu. W efekcie zmniejszeniu ulega amplituda i częstość pulsów GnRH, co upośledza stymulację przysadki do wydzielania hormonów gonadotropowych – FSH i LH.
Szczególnie istotne jest obniżenie pulsacji LH, który bezpośrednio pobudza komórki Leydiga jąder do biosyntezy testosteronu. Wraz z wiekiem coraz mniej LH dociera do receptorów w jądrach, co obniża ich potencjał do wydzielania testosteronu.
Zmiany zwyrodnieniowe w jądrach zaburzające steroidogenezę
Sama tkanka jąder również ulega niekorzystnym zmianom związanym z procesem starzenia. Zmniejsza się w nich liczba sprawnie działających komórek Leydiga produkujących testosteron, jak również upośledzeniu ulegają szlaki jego biosyntezy zachodzącej z cholesterolu.
Dodatkowo w jądrach spada ekspresja enzymów biorących udział w wewnętrznej steroidogenezie. W rezultacie z wiekiem coraz mniej testosteronu jest wytwarzane w jądrach nawet mimo coraz silniejszej stymulacji LH.
Wzrost stężenia SHBG wiążącego testosteron
Innym istotnym mechanizmem jest wzrost z wiekiem poziomu białka SHBG (ang. sex hormone binding globulin), które wiąże w osoczu testosteron czyniąc go biologicznie nieaktywnym. Im więcej SHBG, tym mniej wolnego testosteronu dostępnego dla tkanek.
Wraz z wiekiem, zazwyczaj wzrasta poziom tego białka. Oznacza to, że mimo iż całkowite stężenie tego hormonu nie zawsze drastycznie się zmniejsza, to jego biodostępna, wolna frakcja ulega znacznemu obniżeniu wpływając niekorzystnie na procesy życiowe zależne od testosteronu.
Charakterystyczne objawy andropauzy
Konsekwencją stopniowego zmniejszania się produkcji testosteronu oraz zwiększenia jego inaktywacji z upływem lat są charakterystyczne dolegliwości określane mianem zespołu częściowego niedoboru androgenów PADAM (Partial androgen deficiency in the aging male). Obejmują one między innymi:
Osłabienie popędu płciowego
Jednym z pierwszych i najbardziej charakterystycznych objawów andropauzy jest spadek zainteresowania sferą seksualną. Testosteron bierze bowiem aktywny udział w modulacji popędu płciowego na drodze stymulacji poprzez neuroprzekaźniki, takie jak dopamina.
Zaburzenia wzwodu i ejakulacji
Inną istotną sferą objawów niedoboru testosteronu są zaburzenia wzwodu i trudności w osiągnięciu satysfakcji seksualnej. Hormon ten bowiem bezpośrednio odpowiada za procesy relaksacji mięśni gładkich ciał jamistych prącia umożliwiając dopływ krwi, a także wpływa na wrażliwość zakończeń nerwowych i wytrysk nasienia.
Zwiększona senność, apatia i stany depresyjne
Obniżenie nastroju, drażliwość, problemy z koncentracją i zwiększona senność to również częste objawy towarzyszące niedoborom testosteronu. Hormon ten moduluje bowiem neuroprzekaźnictwo monoaminergiczne (dopamina, serotonina, noradrenalina) oraz ekspresję receptorów w mózgu, wpływając na nastrój i funkcje poznawcze. Warto też wiedzieć, że niedobór androgenów zwiększa ryzyko zachorowania na choroby neurodegeneracyjne, takich jak np. Choroba Alzheimera.
Utrata beztłuszczowej masy ciała oraz zwiększenie tkanki tłuszczowej
Ponieważ testosteron jest głównym regulatorem syntezy białek i hamowania ich rozkładu, jego niedobór prowadzi do zaników beztłuszczowej masy ciała, szczególnie tkanki mięśniowej oraz niekorzystnej redystrybucji tkanki tłuszczowej (otyłość gynoidalna). Przyczynia się do tego także wzrost stężenia kortyzolu i insuliny w sytuacji niedoboru testosteronu.
Inne objawy
Do innych objawów niedoboru testosteronu można zaliczyć zaburzenia termoregulacji (uderzenia gorąca, potliwość), przyspieszoną utratę włosów, osłabienie, problemy z koncentracją, nużliwość. W skrajnych przypadkach niski testosteron może prowadzić nawet do osteoporozy i anemii.
Pomocne w wykryciu objawów niedoboru testosteronu może być wypełnienie specjalnych kwestionariuszy, np. ADAM (Androgen Deficiency in the Aging Male) czy AMS (Aging Males’ Symptoms). Pozwalają one na uzyskanie ogólnej oceny nasilenia dolegliwości charakterystycznych dla andropauzy.
Diagnostyka niedoboru testosteronu w przebiegu andropauzy
W diagnostyce andropauzy niezbędne jest oznaczenie stężenia całkowitego i wolnego testosteronu w celu oceny jego ewentualnego niedoboru, jak również poszukiwanie przyczyn tego zaburzenia.
Kompleksowa ocena gospodarki hormonalnej
Podstawą jest kompleksowa ocena gospodarki hormonalnej poprzez oznaczenie w surowicy nie tylko całkowitego i wolnego testosteronu metodą RIA lub ELISA, ale też poziomu hormonu luteinizującego (LH), folikulotropowego (FSH), prolaktyny (PRL), estradiolu (E2), siarczanu dehydroepiandrosteronu (DHEAS) czy insulinopodobnego czynnika wzrostu (IGF-1).
Pozwala to zorientować się w przyczynie zaburzeń produkcji testosteronu (pierwotne vs wtórne) i wykluczyć schorzenia dodatkowo zaburzające gospodarkę hormonalną (np. prolaktynoma przysadki spowodowana nadmiarem prolaktyny).
Przykładowo, jeżeli badania ukażą, że testosteron całkowity jest niski, a razem z nim LH wówczas oznacza to, iż przyczyną problemu jest głównie przysadka mózgowa. Natomiast w przypadku gdy poziom testosteronu jest w dolnej granicy podczas gdy poziom LH jest wysoki, to można mówić o osłabionej reaktywności jąder.
Poszukiwanie schorzeń dodatkowych i ocena ryzyka
Należy też wykonać morfologię krwi w poszukiwaniu niedokrwistości, oznaczyć parametry lipidogramu, tarczycy, witaminy D,kortyzoiu, glikemię, elektrolity, wskaźniki funkcji nerek i wątroby aby wykluczyć współistnienie innych schorzeń, a także zbadać stężenie PSA (wskaźnik przerostu prostaty) dla oceny ryzyka nowotworu gruczołu krokowego.
Identyfikacja objawów klinicznych
Równolegle za pomocą kwestionariuszy, wywiadu i badania przedmiotowego należy zidentyfikować obecność objawów charakterystycznych dla niedoboru testosteronu i ocenić ich nasilenie. Pozwala to potwierdzić związek deficytu tego hormonu z występującymi dolegliwościami.
Postępowanie w przypadku rozpoznania andropauzy
W leczeniu andropauzy wykorzystuje się zarówno farmakoterapię hormonalną jak i niefarmakologiczne metody podwyższania poziomu testosteronu poprzez modyfikację stylu życia i suplementację.
Terapia zastępcza testosteronem
Podstawą terapii wyraźnego niedoboru testosteronu jest jego bezpośrednia suplementacja za pomocą preparatów tego hormonu. W Polsce stosuje się testosteron w postaci:
- wstrzyknięć domięśniowych co 3-7 dni (testosteron prologantum lub omnadren 250)
- żeli aplikowanych raz dziennie na skórę ramienia/brzucha
Dawka testosteronu dobierana jest indywidualnie przez lekarza androloga, endokrynologa lub urologa. Nie ma uniwersalnego schematu dawkowania i docelowo lekarza stara się dopasować dawkę tak, aby objawy niedoboru testosteronu ustąpiły. Wymaga to stałego monitorowania hormonów i wykonywania badań krwi.
Modyfikacja stylu życia wpływająca na metabolizm hormonów
Istotnym elementem postępowania jest również modyfikacja stylu życia, która pośrednio może zwiększać poziom testosteronu. Obejmuje ona przede wszystkim:
Stosowanie zbilansowanej diety
Zaleca się dietę bogatą w nienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 (ryby, olej lniany), witaminy A, E, D i mikroelementy (cynk, selen) wspierające funkcję gruczołów dokrewnych.
Należy ograniczyć produkty wysoko przetworzone, cukry proste oraz nasycone kwasy tłuszczowe które zaburzają gospodarkę hormonalną i sprzyjają insulinooporności.
Alkohol zwiększa z kolei poziom estrogenów, dlatego jego spożycie powinno być limitowane.
Regularny wysiłek fizyczny podnoszący poziom testosteronu
Aktywność fizyczna, a zwłaszcza trening siłowy, poprzez mechaniczne uszkodzenia mięśni, wzrost temperatury i wrażliwości insulinowej – pobudza ich wzrost co podnosi zapotrzebowanie na testosteron.
Dodatkowo ćwiczenia redukują tkankę tłuszczową, co także pozytywnie wpływa na syntezę tego hormonu i obniża poziom estrogenów. Zaleca się umiarkowany wysiłek fizyczny przez 30-40 minut codziennie.
Ograniczenie stresu i zapewnienie odpowiedniej ilości snu
Przewlekły stres podnosi poziom kortyzolu, który wywiera efekt hamujący na produkcję testosteronu. Niedobór snu ma podobne skutki.
Dlatego tak istotne jest wprowadzenie technik relaksacyjnych, prawidłowej higieny snu minimum 7.5 h w ciągu doby oraz unikanie stresorów.
Zastosowanie suplementów diety ziołowych
W łagodniejszych przypadkach spadku libido i innych objawów andropauzy, bez wyraźnych zaburzeń gospodarki hormonalnej, można zastosować preparaty ziołowe, które częściowo pobudzają wytwarzanie własnego testosteronu.
Najczęściej stosowane suplementy:
- tribulus terrestris (poprawia libido u mężczyzn, ale co ciekawe efekt ten jest znacznie wyraźniejszy u kobiet)
- tongat ali (stymuluje wydzielanie LH i może obniżać poziom estradiolu i SHBG)
- ashwagandha (zmniejsza poziom kortyzolu, pomaga się zrelaksować i wpływa pozytywnie na płodność u mężczyzn)
- ziela kozłka lekarskiego (obniża stres)
Należy jednak pamiętać, że ich skuteczność nie jest gwarantowana w każdym jednym przypadku.
Jak utrzymać wysoki poziom testosteronu na długie lata?
Pewne działania można podjąć już od młodego wieku, spowalniając spadek testosteronu wraz z wiekiem. Obejmują one głównie odpowiednią dietę i aktywność fizyczną:
Stosowanie zdrowej diety
Dieta bogata w nienasycone kwasy tłuszczowe, witaminę D, karotenoidy, polifenole, resweratrol i inne bioaktywne związki poprawia wrażliwość tkanek na działanie insuliny i testosteronu, zmniejsza stres oksydacyjny oraz stymuluje potencjał obronny komórek jąder i ich zdolność do steroidogenezy.
Utrzymanie optymalnej masy ciała i aktywności fizycznej
Otyłość, a zwłaszcza w obrębie brzucha, zwiększa ryzyko insulinooporności i spadku testosteronu. Dlatego tak istotne jest utrzymanie prawidłowej masy ciała.
Regularne ćwiczenia fizyczne poprawiają wrażliwość na insulinę, redukują tkankę tłuszczową i przeciwdziałają sarkopenii, co dodatkowo wspomaga potencjał anaboliczny organizmu zwiększając zapotrzebowanie na testosteron.
Podsumowanie: Andropauza to nie wyrok
Andropauza, czyli zespół niedoboru testosteronu związanego z procesem starzenia się, w istotny sposób oddziałuje na samopoczucie i komfort życia mężczyzn.
Zarówno sama świadomość utraty “męskości” i popędu płciowego, jak i szereg dolegliwości fizycznych oraz obniżenie nastroju mogą prowadzić do poczucia niższej wartości, wycofania społecznego a nawet depresji.
Dlatego tak istotna jest profilaktyka oraz wczesna diagnoza i leczenie niedoboru męskiego hormonu, co pozwoli poprawić jakość życia i zdrowie psychiczne mężczyzn zmagających się z wyzwaniami starzenia się organizmu.
Prawidłowo prowadzona terapia testosteronem w połączeniu ze zmianą stylu życia może bowiem skutecznie zmniejszyć nasilenie objawów andropauzy oraz opóźnić jej wystąpienie.
Autor: Krystian Wojczuk
—
Źródła:
- Wu, F. C., Tajar, A., Beynon, J. M., Pye, S. R., Silman, A. J., Finn, J. D., … & Huhtaniemi, I. T. (2010). Identification of late-onset hypogonadism in middle-aged and elderly men. New England Journal of Medicine, 363(2), 123-135.
- Harman, S. M., Metter, E. J., Tobin, J. D., Pearson, J., & Blackman, M. R. (2001). Longitudinal effects of aging on serum total and free testosterone levels in healthy men. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 86(2), 724-731.
- Nieschlag, E. (2020). Late‐onset hypogonadism: a concept comes of age. Andrology, 8(6), 1506-1511.
- Harman, S. M., Metter, E. J., Tobin, J. D., Pearson, J., & Blackman, M. R. (2001). Longitudinal effects of aging on serum total and free testosterone levels in healthy men. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 86(2), 724-731.
- Pike, C. J., Carroll, J. C., Rosario, E. R., & Barron, A. M. (2009). Protective actions of sex steroid hormones in Alzheimer’s disease. Frontiers in neuroendocrinology, 30(2), 239-258.
