Stanisław Leon Popek – pisarz, krytyk literacki, artysta plastyk, malarz-kolorysta, Mistrz Pedagogii

0
Fot. UMCS.pl

Twórczość naukowa i artystyczna Stanisława Leona Popka, uczonego, prof. zw. dr. habilitowanego (psychologii), pisarza, poety, krytyka literackiego, eseisty, artysty plastyka, malarza-kolorysty, jest wyjątkowym, niepowtarzalnym zjawiskiem we współczesnej nauce i kulturze polskiej.

Profesor Stanisław Leon Popek całe życie związany jest z Lublinem i Lubelszczyzną. Urodził się 20 lutego 1936 r. w Korytynie (pow. Hubieszów). W czasie wojny i okupacji mieszkał z rodzicami w Majdanie Nowym k. Wojsławic w pow. chełmskim. W Zamościu ukończył Państwowe Liceum Pedagogiczne oraz Studium Nauczycielskie (wychowanie plastyczne). W latach 1965-1966 studiował historię sztuki na Uniwersytecie A. Mickiewicza w Poznaniu. W 1969 r. ukończył z wyróżnieniem studia pedagogiczne na UMCS w Lublinie, specjalizując się w psychologii pod kierunkiem prof. dr. hab. Józefa Reutta. W latach 1958-1963 był nauczycielem wychowania plastycznego i muzyki w liceach pedagogicznych w Leśnej Podlaskiej i Zamościu. Od 1963 do 1972 r. pełnił funkcję kierownika Sekcji Wychowania Plastycznego Okręgowego Ośrodka Metodycznego w Lublinie; od 1969 – do 1972 r. jako kierownik Zespołu Ogólnokształcącego prowadził jednocześnie eksperyment psychopedagogiczny w Studiach Nauczycielskich w Chełmie, Zamościu i Lublinie.

W 1973 r. za rozprawę doktorską pt. Analiza psychologiczna kryzysów twórczości plastycznej dzieci i młodzieży (pod kierunkiem prof. dr. hab. Józefa Reutta) uzyskał stopień doktora nauk humanistycznych; w 1979 r. – doktora habilitowanego. Za rozprawę habilitacyjną pt. Rozwój twórczości plastycznej dzieci i młodzieży otrzymał I Nagrodę w konkursie naukowym w zakresie nauk społecznych.

Od 1973 r. do 1 października 2018 r. prof. zw. dr. hab. Stanisław Leon Popek pracował na Wydziale Pedagogiki i Psychologii UMCS w Lublinie, gdzie był m. in. prodziekanem (1979-1982) i trzykrotnie dziekanem tego Wydziału (1984-1987 i 1990-1996) oraz dyrektorem Instytutu Psychologii (1982-1984). Przez dwadzieścia lat, od 1987 do 2007 r., był redaktorem naukowym „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, sekcja J. W tym okresie „przyczynił się (…) do uzyskania pełnych praw akademickich Wydzialu Pedagogiki i Psychologii, w tym habilitowania, wydzielenia ze struktury Wydziału Wychowania Artystycznego w 1987 roku i utworzenia obecnej struktury Wydzialu Pedagogiki i Psychologii, powołania Sekcji „J” Annales Paedagogia-Psychologia w 1987 roku – co w 2016 r. podkreślili dziekan (prof. dr hab. Ryszard Bera) i prodziekani (dr hab. Stanisław Byra, dr hab. Anna Dudak i dr Małgorzata Kuśpit) Wydziału Pedagogiki i Psychologii UMCS w albumowym wydaniu (przez UMCS) Odsłon twórczości Stanisława Leon Popka z okazji jego osiemdziesięciolecia urodzin i sześćdziesięciolecia pracy twórczej.

W latach 2003-2006 prof. zw. dr. hab. Stanisław Leon Popek pełnił funkcję rektora Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej im. Jana Zamoyskiego w Zamościu.

Od 1994 r. jest członkiem Związku Literatów Polskich (w latach 1998-2002 prezes Lubelskiego Oddziału ZLP). Jest także członkiem honorowym Polskiego Stowarzyszenia Kreatywności i Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych

Stanisław Leon Popek jest autorem 9 monografii naukowych wznawianych wielokrotnie (np. Analiza psychologiczna twórczości plastycznej dzieci i młodzieży (1978, 1985), Rozwój twórczości plastycznej dzieci i młodzieży(1979), Kwestionariusz twórczego zachowania KANH [1990,2000, 2008, 2010], Barwy i psychika. Percepcja. Ekspresja. Projekcja [1990, 2004, 2008], Człowiek jako jednostka twórcza [2001, 2003], Psychologia twórczości plastycznej (2010), W kręgu aktywności twórczej [2015]; 300 rozpraw i artykułów oraz redaktorem naukowym 26. książek. Wypromował 27 doktorów i 870 magistrów.

Wydał 16 tomów poezji, w tym antologię dwujęzyczną (w języku polskim i rumuńskim) Nadwrażliwe ogrody – Gardinile hipersensibile (Jassy, 2009); 2 (dwa) tomy opowiadań Sny z wieży milczenia (2008), Mroki pamięci (2017), 3 (trzy) powieści: Dwunaste skrzypce (2011), Oczy ikony (2013), Naznaczony Syberią (2019) oraz kilkadziesiąt szkiców i esejów poświęconych współczesnej literaturze, w tym pisarzom z regionu lubelskiego. Jego utwory publikowane były w kilkudziesięciu antologiach i almanachach oraz w czasopismach społeczno-kulturalnych i artystycznych w języku polskim, flamandzkim, rosyjskim i rumuńskim.

Stanisław Leon Popek od 53 lat jest artystą plastykiem, malarzem-kolorystą: jego twórczość plastyczna prezentowana była na 52 wystawach indywidualnych w kraju i za granicą.

Stanisław Leon Popek jest laureatem kilkunastu prestiżowych nagród i odznaczeń. Za pracę naukową, działalność dydaktyczno-wychowawczą i społeczno-kulturalną oraz za twórczość artystyczną (literacką i plastyczną) otrzymał m. in. 7-krotnie nagrody naukowe Ministra Nauki, w tym m.in. w 1979 r. – I Nagrodę za Analizę psychologiczną twórczości plastycznej dzieci i młodzieży,); w 2010 r. – Nagrodę główną Lubelskiego Towarzystwa Naukowego – premium Scientiarum Lublinense im. Profesora Edmunda Prosta (tzw. Nobel Lubelszczyzny) za monumentalne dzieło Psychologia twórczości plastycznej, uznane za pierwszą monografię naukową dotyczącą tej problematyki, nie mającą pierwowzoru w polskiej literaturze psychologicznej; (Halina Ewa Olszewska, Opowieści o ludziach stąd, przez pryzmat historii. („Tanew”, nr 8, s.14); w 2014 r. – „Skrzydła Wyobraźni za twórcze osiągnięcia w nauce (przyznawane przez Instytut Doskonalenie Teoretycznego i Praktycznego Nauczycieli w Łodzi); w 2016 r. – „Wyróżnienie naukowe Multiinowator”(za monografię W kręgu aktywności twórczej).

W 2012 r. uzyskał międzynarodowy certyfikat „Mistrz Pedagogii”. Jest m.in. dwukrotnym zdobywcą I Nagrody w Konkursie Poetyckim im. Anny Kamieńskiej oraz lauretatem Nagród” im. B. Leśmiana (za tom poezji Wymiary czasu) i Literackiej im. Bolesława Prusa (za prozę).

Odznaczony został Srebrnym (1971) i Złotym (1974) Krzyżem Zasługi; Krzyżami: Oficerskim (1984) i Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2017); medalami: „Gloria Artis” i „Za zasługi dla UMCS”; odznaką Zasłużony Działacz Kultury; Złotym Wawrzynem Literackim oraz wielokrotnie nagrodami Prezydenta Miasta Lublin, Wojewody Lubelskiego i Marszałka Województwa Lubelskiego.

Mistrz Pedagogii

Badania i publikacje (monografie) naukowe Stanisława Leona Popka z dziedziny psychologii różnic indywidualnych, psychologii zdolności, twórczości i sztuki stawiają go w rzędzie najwybitniejszych współczesnych uczonych polskich.

W 2013 r. Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie wydał w pięknej edydorskiej oprawie księgę jubileuszową pt. Barwy twórczości, dedykowaną Profesorowi Stanisławowi Leonowi Popkowi z okazji 55-lecia jego pracy twórczej i naukowej. Księga liczy 480 stron, zawiera trzydzieści tekstów trzydziestu sześciu autorów. Autorami tekstów są wychowankowie, przyjaciele, współpracownicy Profesora oraz osoby reprezentujące najważniejsze nurty w psychologii twórczości i zdolności”(…) w obszarze refleksji teoretycznej i badań podejmowanych przez Jubilata, który skupił wokół siebie osoby zainteresowane twórczością i zdolnościami, stając się mentorem lubelskiej szkoły psychologii twórczości. Każdy z autorów jest w jakimś sensie uczniem Profesora…”. (Małgorzata Kuśpit, „Wprowadzenie”, [w:] Barwy twórczości Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Stanisławowi Leonowi Popkowi pod red.Małgorzaty Kuśpit, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2013, s.10-13).

Przedstawiają oni w kontekście nauki i literatury polskiej, w odniesieniu do „dużej aktywności na polu naukowym Profesora Popka”, „szeroko pojętą problematykę twórczości”, „zdolności i uzdolnienia”, „różnorodne przejawy aktywności twórczej”, „twórczość naukową oraz artystyczną Jubilata”. (…) Omawiają, odwołujac się do dzieł autora Człowieka jako jednostki twórczej, proces twórczy i jego społeczne uwarunkowania, zjawiska twórczości i osobowości twórcze, ich zdolności i uzdolnienia z perspektywy teorii interakcyjnej, które Stanisław Leon Popek badał i opisał, a które wykorzystał do tworzenia swoich dział artystycznych.

W dedykacji skierowanej do Stanisława Leona Popka, „Wielce Szanownego Pana Profesora, Drogiego Jubilata”, dziekan Wydziału Pedagogiki i Psychologii, prof. dr hab. Ryszard Bera, napisał:

Mijające 55 lat pracy twórczej i naukowej to czas wytężonej działalności mierzonej wybitnymi działami artystycznymi i pracami naukowymi oraz aktywnej pracy organizatorskiej służącej dobru wspólnemu.

Z wielkim szacunkiem i uznaniem odnosimy się do Pana Profesora dokonań. Wzbudzają nasz podziw Pana liczne prace malarskie i pietyzm, z jakim są one wykonane oraz artystyczny sposób wyrażania Pana doznań estetycznych odnoszących się do piękna krajobrazu polskiego i obiektów sakralnych. Niezwykle inspirująca i skłaniająca do refleksji oraz wywołującą wiele głębokich przeżyć jest poezja (kilkanaście zbiorów) posiadająca liczne odwołania do różnych aspektów życia człowieka i wiara w jego niespożytkowane możliwości twórcze. Znajduje ona nie tylko krajowy ale i międzynarodowy wymiar. Tłumaczona jest na języki: flamandzki, rosyjski oraz rumuński. Cenimy także Pana Profesora prozę, która dzięki nawiązaniu często do bolesnych przeżyć naszego narodu stanowi artystyczną formę przekazu prawdy historycznej i jest lekcją edukacji patriotycznej. Niezwykłe wrażenie pozostawia po sobie lektura dwóch powieści „Dwunaste skrzypce” i „Oczy ikony”.

Wniósł Pan Profesor swój istotny wkład w rozwój psychologii polskiej. Znana i ceniona jest koncepcja psychologii twórczości. A takie prace jak: „Rozwój twórczości plastycznej dzieci i młodzieży”, „Analiza twórczości plastycznej dzieci i młodzieży”, „Barwy i psychika. Percepcja. Ekspresja. Projekcja”, „Człowiek jako jednostka twórcza”, „Psychologia twórczości plastycznej”, „Kwestionariusz Twórczego Zachowania – KANH” cieszą się ogromnym zainteresowaniem nie tylko środowisk naukowych, ale i praktyków wychowania.

Pana Profesora niezwykłe umiejętności organizatorskie i kompetencje społeczne w kierowaniu zespołami ludzi znalazły swoje potwierdzenie w czasie pełnienia przez Pana między innymi funkcji dyrektora Instytutu Psychologii, prodziekana a przez dwie kadencje dziekana Wydziału Pedagogiki i Psychologii UMCS, Prezesa Lubelskiego Oddziału Związku Literatów Polskich, redaktora naukowego „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, sekcja J., czy też rektora Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej im. Jana Zamoyskiego w Zamościu. Obecnie będąc członkiem Kolegium Dziekańskiego i Rady Wydziału Pedagogiki i Psychologii UMCS służy Pan doświadczeniem, wspiera nas merytorycznie przy rozwiązywaniu złożonych problemów związanych z codziennym funkcjonowaniem Wydziału. Podziwiamy Pana za wspomaganie rozwoju naukowego młodych pracowników naukowo-dydaktycznych i doktorantów. (…).

Z pełnym przekonaniem mogę stwierdzić, że jest Pan współczesnym Człowiekiem Renesansu – Wielkim humanistą, wrażliwym i kreatywnym twórcą – pisarzem, poetą i malarzem, wybitnym psychologiem i pedagogiem, wychowawcą wielu pokoleń studentów, Człowiekiem bez reszty oddanym Uniwersytetowi Marii Curie-Skłodowskiej oraz naszemu Wydziałowi Pedagogiki i Psychologii. Stanowi Pan Profesor niedościgniony wzór humanisty, twórcy oraz naukowca. Jesteśmy dumni, że posiadamy taką perłę w naszym środowisku akademickim. Dynamizm w działaniu, tworzenie nowych dzieł, okazywana życzliwość współpracownikom i wiele serca wkładanego w pracę ze studentami oraz doktorantami wyróżnia Pana i stanowi o Jego niepodważalnym autorytecie naukowym i moralnym. Jest Pan Profesor prawdziwym „Mistrzem pedagogii” (Prof. dr hab. Ryszard Bera, Wielce Szanowny Panie Profesorze, Drogi Jubilacie, [w:] Barwy twórczości ...op.cit., s.1-2).

To wyrażające wielki szacunek, uznanie, podziw i dumę spojrzenie prof. dr hab. Ryszarda Bery na twórczość Stanisława Leona Popka jest nie tylko wypowiedzią afirmującą jubileuszowo dorobek naukowy i artystyczny lubelskiego naukowca, pisarza i artysty-plastyka. Jest obiektywnym, źródłowym uznaniem i udokumentowaniem dorobku naukowego i artystycznego wybitnego uczonego i artysty.

 

Jak nikt do tego czasu”

Jest rzeczą charakterystyczną, należną podkreślenia, że podobnie o Stanisławie Leonie Popku wypowiadali się i komplementowali jego działa naukowe i artystyczne autorzy w różnych okresach jego działalności twórczej. Na przykład:

Irena Pufal-Struzik (Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach) tak pisała o „Psychologii twórczości plastycznej” Stanisława Leona Popka:

„Recenzowana praca została napisana znakomicie i dowodzi wszechstronnej orientacji Autora w analizowanej problematyce, rzadko spotykanej erudycji i unikalnego – jak na naukowca – doświadczenia artystycznego. O wartości książki ponadto decyduje zawarta w niej analiza obszernych rezultatów badań empirycznych, które Autor prowadził przez 30 lat. Niepowtarzalne przeżycia i trudy, jakie stały się udziałem Stanisława Popka jako artysty i towarzyszyły procesowi tworzenia w dziedzinie sztuki umożliwiły wręcz unikalne spojrzenie na problem twórczości plastycznej, zarówno elitarnej (twórczość wybitnych), jak i egalitarnej (twórczość dzieci i młodzieży), jej mechanizmów i roli w życiu człowieka. Unikatowość pracy polega również na tym, że jeszcze nie ma w literaturze psychologicznej publikacji, w której Autor podejmuje i prowokuje dyskusję o twórczośc plastycznej z czytelnikiem”. (Irena Pufal-Struzik [Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach], „Stanisław Leon Popek, Psychologia twórczości plastycznej”. Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2010, [w:] „Odsłony twórczości Stanisława Leona Popka. W osiemdziesięciolecie urodzin i sześćdziesięciolecie pracy twórczej”. Redakcja M. Kuśpit. Wydawnictwo UMCS. Lublin 2016, s.49).

Ryszarda Ewa Biernacka o W kręgu aktywności twórczej:

„Oto mamy zbiór najważniejszych myśli psychologa twórczości, jednego z najbardziej cenionych w naszym kraju. (…). Książka uwiecznia oryginalną, polską, psychologiczną myśl naukową o twórczości Stanisława Popka, z której inspirację czerpać mogą psychologowie, pedagodzy, teoretycy i praktycy twórczości. Jest ona dla mnie dziedzictwem i dowodem pasji. Lektura jej przekonuje, że skomplikowany zamek tajemnicy ludzkiej twórczości wciąż czeka na interakcyjne klucze, a nie algorytmiczne wytrychy”. (Ryszarda Ewa Biernacka [Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie), „Stanisław Leon Popek, W kręgu aktywności twórczej” (Wydawnictwo UMCS. Lublin 2015), [w:] „Odsłony twórczości Stanisława Leona Popka...op.cit. s. 51, 57-58).

Jan Koling w eseju Snycerz poetyckiego słowa nazwał Stanisława Leona Popka „artystą wielkiej klasy (…), postacią renesansową, rzadko spotykaną we współczesnym świecie (…)”, podkreślił, że jego dzieła z zakresu psychologii różnic indywidualnych, psychologii zdolności, twórczości i sztuki „stawiają go wśród najwybitniejszych psychologów obecnych czasów” (Jan Koling, Snycerz poetyckiego słowa, [w:] Longin Jan Okoń, Historia literatury ziemi chełmskiej 1505-2010 uzupełniona szkicami. Chełm 2010, s.241.).

Jan Strelau, prof. zw. dr hab., wiceprezes Polskiej Akademii Nauk, o „Dwunastych skrzypcach”:

Książka jest nie tylko znakomitym dziełem historiozoficznym, ale poważnym wkładem do literatury pięknej”. („Wiadomości Uniwersyteckie”. Miesięcznik UMCS w Lublinie. Czerwiec 2012. Nr 6/186, [w:] Z.W. Okoń, Mistrz Albert i dwunaste skrzypce Stanisława Leona Popka, s.57).

Prof. dr hab. Kazimierz Pospiszyl uważa Stanisława Leona Popka „za wybitnego uczonego, znawcę mechanizmów ludzkiej twórczości, który w powieści „Dwunaste skrzypce” (…) „jak nikt do tego czasu kreśli psychologiczny i społeczny obraz kształtowania się sylwetki twórczej Alberta – skrzypka, a następnie lutnika (jednego z bohaterów powieści – przypis mój), od zaczątków jego osobowości, aż po rozpad spowodowany nie tylko sytuacjami dziejowymi ale także „miękkością i nadwrażliwością jego psychiki”. („Wiadomości Uniwersyteckie”. Miesięcznik UMCS w Lublinie. Czerwiec 2012. Nr 6/186, [w:] Z.W. Okoń, Mistrz Albert i dwunaste skrzypce Stanisława Leona Popka, s.54).

Jakże aktualnie i trafnie brzmią dzisiaj w odniesieniu do minionej, ale i współczesnej historii Polski słowa z recenzji Alicji Presner, poetki, muzyka-pedagoga, muzykoterapeutki, przywołujące przesłanie powieści Stanisława Leona Popka pt. Dwunaste skrzypce:

Bezcenne dla mnie są spostrzeżenia poparte psychoanalizą przyczyn i skutków oraz metod i efektów działań tłumów i jednostki. Dzięki (…) powieści, zrozumiałam, że „chora jednostka” (ideolog) tworzy tłumy (jednostki o tej samej ideologii), a tłumy zawsze skazują oponentów na wygnanie. Jeśli nawet na chwilę dziejową, to zawsze bywa ona tragiczna i daje cień następnym pokoleniom”.

Halina Ewa Olszewska w artykule pt. Opowieści o ludziach stąd, przez pryzmat historii, recenzując opowiadania Stanisława Leona Popka Sny z wieży milczenia, określiła ich autora jako „człowieka o wielu talentach (…), wybitnego erudytę,(…), eseistę o uznanym dorobku naukowym i artystycznym” (…). Piękna to graficznie i literacko książka. Interesująco zobrazowane postacie bohaterów, wątki obyczajowe na tle wydarzeń historycznych, malowniczość opisów przyrody i architektury, znakomity język literacki, stanowią o walorach tej prozy (…). Jest to w jakimś sensie literatura autobiograficzna, w której autor jest obserwatorem bądź uczestnikiem, (…). jak też komentatorem opisywanych wydarzeń”. (Halina Ewa Olszewska, Opowieści o ludziach stąd, przez pryzmat historii. („Tanew”, nr 8, s.12).

Waldemar Michalski w Poetyckich wizjach Profesora Stanisława Popka napisał:

„Psycholog, malarz, literat – to trzy wcielenia twórcze prof. dr hab. Stanisława Popka. Nieczęsto się zdarza, aby tak różne profesje godzić umiejętnie i użytecznie. Stanisław Popek jest w tej mierze osobowością wyjątkową. Może dlatego, że jego przesłaniem w działalności naukowej, dydaktycznej i artystycznej jest przekonanie, że człowiek jest przede wszystkim jednostką twórczą, że słowo „twórca” jest synonimem słowa „ człowiek”, a twórczość jest nierozerwalnie związana z istotą ludzką”.(Waldemar Michalski, Poetyckie wizjach Profesora Stanisława Popka, [w:] Barwy twórczości... op.cit., s.423).

Urszula Tomasiak w artykule O twórczości malarskiej prof. zw. dr. hab. Stanisława Leona Popka, „jednego z najlepszych współczesnych akwarelistów polskich”, stwierdziła:

O ludziach takich jak S. L. Popek mówią „człowiek renesansu”, „człowiek wielu błogosławieństw”. Nie bez przyczyny. Za tymi określeniami kryje się bowiem osobowość niezwykłego człowieka: utalentowanego artystycznie (plastycznie, literacko i muzycznie) wybitnego uczonego o niespotykanym potencjale intelektualnym i twórczym. (…). Dla środowiska naukowego S. L. Popek to przede wszystkim autorytet w zakresie różnic indywidualnych, psychologii zdolności, twórczości i sztuki, wspaniały dydaktyk o uznanym dorobku naukowym.

(…) Obrazy, które wychodzą spod pędzla S. L. Popka, przewodzą na myśl słowa Michała Anioła, który głosił, iż to, co się tworzy w trudzie i wysiłku , powinno wyglądać tak, jak gdyby od niechcenia. Lekko i zwyczajnie. To kryterium wyznacza format wielkiej sztuki i twórcę takiego formatu, jak S. L. Popek. Niewątpliwie jego sztuka wyrasta z fascynacji naturą, jej tajemniczym pięknem i dynamiczną zmiennością. Jest bliska dziełom wielkich akwarelistów polskich – J. Fałata, L. Wyczółkowskiego, S. Masłowskiego i wszystkich tych twórców, którzy uprawiali malarstwo pejzażowe, zachwyceni urokiem zwłaszcza polskiego krajobrazu, pełne semantycznej prostoty i ulotnych impresji. Taka twórczość wydaje się rodzić z atawistycznej wręcz potrzeby zatrzymania tego naturalnego piękna w momentach ulotnych, odnoszących się do wrażeń niepowtarzalnych; budowanych ze światła koloru i formy. Z potrzeby dzielenia się tą fascynacją z innymi. Współcześnie być może także z potrzeby uwiecznienia naturalnej urody świata, dopóki jeszcze istnieje – niezniszczona bezmyślną ingerencją człowieka. Jest to zatem malarstwo, które sięga do przeszłości semantyczno-formalnej (…), malarstwo, które znajduje drogę do odbiorcy; budzące wspomnienia, przywołujące tęsknoty i inspiracje. Tylko nielicznym współczesnym twórcom udaje się tworzyć taką sztukę – sztukę dającą poczucie przynależności do świata przyrody, którego człowiek jest nadal cząstką”. (Urszula Tomasiak, O twórczości malarskiej prof. zw. dr. hab. Stanisława Leona Popka, [w:] Barwy twórczości…op.cit., s.461-2, 477-8).

Nigdy nie twierdziłem, że kiedykolwiek moją aktywnością dokonałem jakiejś rewolucji”

Stanisław Leon Popek wybrał bardzo trudną, trafną i przemyślaną drogę dochodzenia do twórczości literackiej, dodajmy własną drogę, nie spotykaną dotąd w literaturze polskiej, biegnącą wśród szczytów literackiego Parnasu, drogę opartą o rzetelną wiedzę z obszarów psychologii, także z tych obszarów psychologii, które badał i odkrywał, a które rzadko lub prawie dotąd nie występowały w polskiej literaturze, i które on – przytoczmy ponownie słowa prof. dr hab. Kazimierza Pospiszyla – jak nikt do tego czasu wprowadził do utworów literackich.

Powiązania psychologii z literaturą i przenikanie jej do twórczości artystycznej Stanisława Leona Popka, w wymiarze dotąd w literaturze polskiej nie spotykanym, jak każde analityczne spojrzenie na dzieło twórcy, jest siłą rzeczy odwoływaniem się do aktualnego dorobku nauki i kultury, do czasu, w którym to dzieło powstawało, do życia i twórczości pisarza, do wielowiekowego dziedzictwa kulturowego w najszerszym jego wymiarze społecznym, jest próbą odniesienia człowieka do samego siebie, do świata, w którym żył i w którym kształtowała się jego osobowość, wiedza, orientacja życiowa, świadomość.

Stanisław Leon Popek należy do nielicznego obecnie grona pisarzy polskich, którzy wyszli poza ramy XX-wiecznego psychologizmu we współczesnej literaturze. Ogromna wiedza z zakresu psychologii, którą posiadł i zdobył żmudnymi, w wielu wypadkach odkrywczymi i nowatorskimi badaniami i publikacjami naukowymi, pozwoliła mu z jednej strony wyzwolić się (uniezależnić się) w swoich utworach literackich od psychologizmu XX wieku, od wielu więzów i tendencji dominujących w tym nurcie i jednocześnie go ograniczających, z drugiej zaś rozwinąć, a właściwie wzbogacić go o analizy psychologiczne, procesy psychiczne, wyrażanie osobowości człowieka – autentycznej postaci utworu literackiego.

Proces ten w utworach Stanisława Leona Popka dotyczy zarówno liryki jak i epiki i w poznawaniu jego twórczości literackiej odgrywa podstawową rolę zarówno w wymiarze podmiotowym jak i przedmiotowym. Kluczem do zrozumienia jego twórczości i nośnikiem jej wszelkich wartości poznawczych, artystycznych i ideowych jest oczywiście – mówiąc najogólniej – psychologia jako kategoria fundamentalna dotycząca zarówno struktury jego opowiadań i powieści, ich genezy, kontekstu, form podawczych, materiału językowego, świata przedstawionego itd.

Proces psychologizacji własnej twórczości literackiej w przypadku Stanisława Leona Popka rozpoczął się w jego poezji, skąd został przeniesiony do prozy. Świadczą o tym jego debiuty literackie: prasowy w 1957 r. oraz książkowe: poetycki w 1994 r.(Wymiary czasu) i prozatorski w 2008 r. (Sny z wieży milczenia). Od prasowego debiutu literackiego w 1957 roku do wydania przez Stanisława Leona Popka pierwszej książki poetyckiej upłynęło więc lat 37, a prozatorskiej 51 lat.

W jednym z wywiadów tak wytłumaczył ten proces: „Potraktowałem swoją poezję jak wino. Jeśli jest dobre, to z wiekiem nabiera mocy i wartości, jeśli jest złe, to kwaśnieje i trzeba je wyrzucić. W 1994 roku nadszedł czas, żeby otworzyć tę butelkę wina i sprawdzić – ukazał się mój zbiór poezji”.

Oddany pasji naukowej, badaniom empirycznym i zgłębianiu doświadczalnych (emirycznych) oraz teoretycznych rozważań na temat psychologii twórczości plastycznej, pisarz bardzo rzadko w tymże okresie publikował swoje utwory literackie. Był to jego wybór świadomy, tym bardziej przemyślany i stanowczy, im głębiej poznawał tajniki ludzkiej psychiki, odkrywał mechanizmy twórcze człowieka, psychologię twórczości i sztuki, psychologię różnic indywidualnych, psychologię ludzkiego działania. Im bardziej odsłaniał przestrzenie literatury „nie zagospodarowane” jeszcze przez psychologię – tym więcej jako uczony wymagał od siebie nie tylko jako od prozaika, poety, eseisty, krytyka literackiego, ale także jako od artysty plastyka. Te wymagania „scementowały” w jego twórczości naukowej, literackiej i plastycznej te trzy dziedziny nauki, literatury i sztuki. W literaturze i sztuce polskiej rzadko spotykamy tak ukształtowaną świadomość twórców literatury i malarstwa, o tak wyrazistym podłożu naukowym, tak krytyczny i wymagający stosunek pisarza do własnej twórczości artystycznej literackiej i plastycznej.

Urzeczywistniając swoje obserwacje i naukowe konkluzje w poezji Stanisław Popek – poeta podporządkowuje swoją ogromną wiedzę psychologiczną o człowieku jako twórcy i odbiorcy kultury podstawowemu celowi i zadaniu artyzmu, którym jest ukazywanie i wyrażanie ludzkiej osobowości w wymiarze humanistycznym w zewnętrznym i wewnętrznym świecie człowieka. Metafory i metaforyka jego wierszy wpisuje się w sytuacje i zdarzenia liryczne brzmieniem i obrazem mocnym i silnym artystycznie, intuicyjnie kieruje się ku stanom duszy (psychice) podmiotu lirycznego i odbiorcy, jest urzeczywistniona w realiach czasu i miejsc występujących w utworach poety.

Wyrażanie osobowości człowieka jest dla Stanisława Leona Popka nadrzędnym nakazem artystycznym jego poezji. Autor świadomie nie czyni z niego własnego programu artystycznego, nie deklaruje tak obranej drogi twórczej jako literackiego manifestu, nie odwołuje się do poetyk czy teorii psychologicznych. Poezja jego jest poezją prostych słów, codziennych zdarzeń, indywidualnych stanów ducha, refleksji nad osobowością człowieka. Poetyka jego utworów opiera się na jego naukowej, oryginalnej interprtacji mechanizmu psychologicznego regulującego postawę i stosunek twórcy do tworzonego dzieła, na ewokowaniu nastroju, kojarzeniu stanu osobowego ludzi z przyrodą, dynamiczności i intensywności znaczeń. Poeta do podstawowych, semantycznych znaczeń wyrazów wprowadza swoistą psychologię słowa i dźwięku, barwy i koloru, za pomocą których wyraża osobowość podmiotu lirycznego. W twórczości Stanisława Popka, naukowca i pisarza, jak w zwierciadle, odbija się znana teza S. Szumana, „że to, do czego doszli uczeni psychologowie na drodze żmudnych badań, dawno odkryli pisarze i poeci, którzy mając za przedmiot człowieka, intuicyjnie odkrywali w nim rzeczy nowe i nie znane”. (Stanisław Żak, Słownik kierunki – szkoły – terminy literackie. WP ZG ZNP. Kielce 1991, s. 175). Dodajmy do tych słów, będących inspirującym przewodnikiem po naukowej i literackiej twórczości Stanisława Leona Popka, że właśnie w jego pracach naukowych i artystycznych odnajdujemy rzeczy nowe i nie znane, odkrywane i wskazywane przez uczonego psychologa, wpisywane w literaturę i sztukę przez pisarza, poetę i artystę malarza w jednej osobie.

Daty wydania jego książek są bardzo istotne. Ukazują wciąż wznoszącą się drogę pisarza ku szczytom polskiej literatury, wieńczą jego dotychczasowy dorobek pisarski, są kwintesencją artyzmu i psychologizmu w jego utworach prozatorskich. Łączą wiedzę i dorobek naukowy oraz mistrzostwo artystyczne Stanisława Leona Popka – wybitnego profesora psychologii i pisarza, wielkiego humanisty, jednego z najlepszych współczesnych akwarelistów polskich”, doświadczenia życiowe „zwykłego” człowieka – w jedną całość, tworząc „dzieło kompletne”,odnoszące się do najbardziej żywotnych spraw i problemów współczesnej Polski.

Zwielokrotniają wszystkie najistotniejsze motywy i wartości, jakie inspirowały jego twórczość naukową i artystyczną jako naukowca, pisarza, artystę malarza.

Jest rzeczą charakterystyczną, że utwory epickie (wszystkie) Stanisława Leona Popka w ich genezie oparte są o fakty z życia ich autora.

Tworzą cykl epicki, ukazujący losy Polaków na Kresach Rzeczypospolitej, na historycznej Chełmszczyźnie i współczesnej Lubelszczyźnie, na przestrzeni ostatniego stulecia. Widoczne to jest w genezie jego utworów, w czasie i miejscu akcji rozgrywanej w tych samych realiach geograficznych, politycznych i społecznych, w ich historycznym i ideowym przesłaniu, we wspólnocie losów postaci przywoływanych na kartach jego utworów, a przede wszystkim w osobie narratora, tego samego, dla całego cyklu, utożsamiającego go ze Stanisławem Leonem Popkiem, i uwiarygodniającego postacie (główne i poboczne) wystepujące w jego utworach. Na przykład: narrator-autor Naznaczonego Syberią mówi:

Po dwu latach pracy nauczycielskiej w Liceum Pedagogicznym w Leśnej Podlaskiej, dostałem na okres dwuletni stypendium – rodzaj płatnego urlopu – na studia wychowania plastycznego w Katowicach. (…) W imię prawdy dziejowej trzeba dodać, że w owym czasie Katowice nazywały się urzędowo Stalinogrodem, a dopiero kilka miesięcy później przywrócono dawną, historyczną nazwę.” (…). To jeszcze w Stalinogrodzie oberwaliśmy pałką od milicjanta rozpędzającego demonstracje robotników i studentów w październiku 1956 roku, tuż po pierwszym wystąpieniu Władysława Gomułki. Na drugi dzień milicja miała już nowe rozkazy – ochraniać demonstrantów, tak, aby wszystko odbyło się w miarę spokojnie”. (…)

Natomiast w ostatnim fragmencie książki powie:

„W czerwcu 1962 roku byliśmy oboje z Różą (żoną autora – przypis mój) pierwszy i ostatni raz na zjeździe absolwentów w Katowicach. Arturek – nasz wspaniały chłopczyk (syn Państwa Popków – przypis mój) został pod opieką babci w Korytynie” („Naznaczony Syberią”) .

Nie ma żadnej wątpliwości, że tym narratorem jest Stanisław Leon Popek. Łatwo to sprawdzić w każdym leksykonie literackim i naukowym, zawierającym jego biografię.

Twórczość literacka Stanisława Leona Popka posiada swój ogromny wymiar w historii nauki i literatury polskiej. Psychologizacja utworu literackiego – w wymiarze i koncentracji psychologicznej m. in. postaci, zdarzeń, fabuły i narracji, w takim zakresie i nasileniu, jak czyni to autor Oczu ikony, nie występuje chyba, lub bardzo rzadko występuje, we współczesnej literaturze polskiej.

Czesław Miłosz w rozmowie z Z. Czarnecką powiedział: „Są pisarze, którzy myślą bardziej pojęciami, czy obrazami, natomiast ja myślę samym językiem” (Z. Czarnecka, Podróżny świat. Rozmowy z Czesławem Miłoszem, s.188).

Wypowiedź ta kojarzy mi się bardzo silnie z twórczością Stanisława Leona Popka i refleksją, która jej towarzyszy. Chodzi mi o to, że Stanisława Leona Popka zaliczyłbym do grona pisarzy, którzy – odwołajmy się do wypowiedzi Czesław Miłosza – myślą zarówno „pojęciami, czy obrazami”, jak i „samym językiem”, w zakresie, o jakim mówił Cz. Miłosz, a ponadto, mówiąc najogólniej, myśli on psychologią i malarstwem (np. kolorem, kształtami, barwami natury), których nie sposób jest przecież oddzielić od jego twórczości literackiej i plastycznej.

Stanisław Leon Popek, jak inni wielcy nowatorzy literatury, należy do nielicznego grona pisarzy polskich, w których twórczości realizuje się najpełniej ich świadomość naukowa, pisarska, artystyczna i ideowa. Świadomość oparta o wysublimowany, dojrzały warsztat literacki, wysoki kunszt pisarstwa prozatorskiego i poetyckiego, połączony z ogromną, sprawdzoną naukowo wiedzą psychologiczną.

W wywiadzie udzielonym w 2016 r. Małgorzacie Kuśpit i Annie Tychmanowicz powiedział:

Nigdy nie twierdziłem, że kiedykolwiek moją aktywnością dokonałem jakiejś rewolucji. Mam świadomość, że nauka stale się rozwija i w swoim rozwoju ma prawo do błędu. Być może moje dokonania okażą się jakimś niewielkim krokiem do przodu, na bazie którego inni, podchodząc twórczo, będą mogli rozwijać wiedzę psychologiczną. Podobne podejście mam do mojej twórczości artystycznej. (…). Dzięki owej twórczości, nie amatorskiej tylko profesjonalnej, literackiej i plastycznej, obroniłem się przed naiwnym spojrzeniem na strukture ludzkiego umysłu. Nie poprzestałem na tworzeniu kompilacji, ale zaproponowałem własny punkt widzenia. Być może będzie to jakiś krok naprzód, a być może nie, liczę się z tym i nie mnie to oceniać… (M. Kuśpit, A. Tychmanowicz, Wywiad z Profesorem Stanisławem Leonem Popkiem. [w:] „Odsłony twórczości…,op.cit., s.31)

Stanisław Leon Popek rolę pisarza rozumie jako kontynuację najpiękniejszych tradycji polskiego dziedzictwa kulturowego, miłości i przywiązania do Polski i jej małych ojczyzn, jako konieczność i obowiązek budowania świadomości narodowej Polaków. Wartości tworzone przez ludzi są dla niego miarą ich człowieczeństwa i godności. Tym wartościom zawsze pozostają wierni bohaterowie jego utworów, są one siłą sprawczą jego poezji i prozy.

Pisarstwo Stanisława Leona Popka jest twórcze, oddane człowiekowi, głęboko humanistyczne, psychologicznie doskonałe, wierne prawdzie i historii, nauce, sztuce i literaturze. Jest ważną częścią polskiego dziedzictwa kulturowego, w tym także dziedzictwa kulturowego Lwowa, Zamościa czy Chełma oraz Ziemi Lubelskiej, z którą od dzieciństwa jest silnie związany.

W rozmowie z Ewą Hadrian, znaną lubelską dziennikarką radiową i telewizyjną (program Afisz TVP Lublin – 7 marca 1912 r.) na pytanie: Jak Pan Profesor znajduje na wszystko czas, na pracę naukową i pisanie książek? Stanisław Leon Popek z charakterystyczną dla niego swadą, mądrością, stanowczością i realizmem, w lakonicznej formie, odpowiedział:

Ja po prostu bardzo systematycznie pracuję, a jeśli odpoczywam, to na zasadzie płodozmianu, bo po pracy naukowej, dość długiej, mam jakiś tydzień przerwy i przechodzę do innej aktywności, albo do literatury pięknej, albo do plastyki, malarstwa”.

Stanisław Leon Popek należy do twórców, dla których proces psychologizacji literatury jest najważniejszym aktem twórczym w procesie tworzenia działa literackiego. Psychologia, której tajniki poznał, zgłębił, a w wielu przypadkach odkrył dla nauki, literatury i sztuki, wiedza, którą w tym zakresie zdobył i upowszechnił dzięki swoim odkryciom i publikacjom naukowym, warunkuje i determinuje jego postawę twórczą, wartościuje dzieła literackie, które wychodzą spod jego pióra.

Proces ten obejmuje w całości jego doświadczenie świata naukowego i artystycznego, zewnętrznego i wewnętrznego. Stanisław Leon Popek w twórczym – naukowym i artystycznym – zmaganiu się ze sobą hierarchizuje wartości, ukazuje swoich bohaterów w kontekstach społecznych, politycznych, socjologicznych, metafizycznych, psychofizycznych „w najnowocześniejszym (nowatorskim) psychologicznym wydaniu”. Jego książki, epickie i liryczne, pokazują człowieka od wewnątrz, są studium psychologicznym człowieka, są zapisem psychologii i prawdy o człowieku w literaturze, ukazują – z pozycji psychologii – kulturalne, historyczne i społeczno-polityczne uwarunkowania, które decydują o jego świadomości i postawie.

Dlatego twórczość naukowa i artystyczna Stanisława Leona Popka tak bardzo intryguje czytelników, naukowców i krytyków literatury i sztuki. Stanie się też – o czym jestem przekonany, odwołajmy się do skromnej wypowiedzi autora „Człowieka jako jednostki twórczej” – jakimś niewielkim krokiem do przodu, na bazie którego inni, podchodząc twórczo, będą mogli rozwijać wiedzę psychologiczną.

Poprzedni artykułZagrożenia dla roślin
Następny artykułLiga Mistrzów: Półfinał – Barcelona zagra z Liverpoolem…
Zbigniew Okoń
Zbigniew Waldemar Okoń - pisarz, animator kultury, regionalista. Ukończył filologię polską na UMCS w Lublinie (1968) oraz 3-letnie studia podyplomowe na Uniwersytecie Warszawskim (1991). Dyrektor Zasadniczej Szkoły Zawodowej (1969-1974), wizytator Kuratorium Oświaty i Wychowania (1975), dyrektor Wojewódzkiego Domu Kultury w Chełmie (1975-1987), wicedyrektor d/s naukowych i konserwatorskich Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie (1987-1991), nauczyciel dyplomowany szkół chełmskich (1982-1989, 1991-2002). Od 2003 roku na emeryturze. Redaktor naczelny studenckiego, ogólnopolskiego, naukowego pisma „Językoznawca” (1965-1968), współzałożyciel i wiceprzewodniczący Studenckiej Grupy Literackiej „Kontrapunkty” w Lublinie (1965-1968). Współredaktor „Ziemi Chełmskiej” oraz wydawnictw poświęconych chełmskiemu szkolnictwu (1968-2005). Członek Grupy Literackiej „Pryzmaty” w Chełmie (1969-1990, przewodniczący 1983-1990), Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Chełmskiej (sekretarz Zarządu 1975-1987). Lubelskiego Oddziału Związku Literatów Polskich (1984-, wiceprezes Oddziału 2006-2010, przewodniczący Komisji Rewizyjnej Oddziału 2010-,). Debiutował w „Ziemi Chełmskiej” (1962). Autor 7 tomów poetyckich, 1 powieści, 11 monografii twórców i regionalistów chełmskich.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here