Longin Jan Okoń – „pisarz, który znalazł swoje trwałe miejsce w polskiej literaturze”

0

„Działalność twórcza Longina Jana Okonia „jest (…) bardzo bogata, obfita i dotyczy różnych obszarów, nie tylko ściśle literackich.

Pisarzowi temu przynależy bowiem wiele określeń, które ukazują jego osobowość oraz zakres działalności, bowiem Okoń to poeta, prozaik, historyk literatury, zwłaszcza Ziemi Chełmskiej (…), folklorysta, pedagog oraz organizator życia literackiego i kulturalnego w Chełmie i Lublinie. Pracował on również w zakresie innych dziedzin, w tym także pracy społecznej. Za swą działalność i dokonanie otrzymał wiele nagród, odznaczeń oraz innych sposobów uhonorowania.

Obecnie Longin Jan Okoń jest postrzegany przede wszystkim jako twórca”.

Tak o Longina Jana Okoniu, poecie, prozaiku, eseiście, krytyku literackim, pisarzu, autorze utworów dla młodzieży, działaczu społeczno-kulturalnym, animatorze kultury, pisał prof. dr hab. nauk filologicznych o specjalności historia literatury polskiej, eseista, dziennikarz Tadeusz Kłak (T. Kłak, Śadami Hioba. Rzecz o Stygmatach smutku Longina Jana Okoniu. [w:] Longin Jan Okoń, Zbigniew Waldemar Okoń, Chełm literacki XX i XXI wieku. Tom I [2014], s.133).

 Longin Jan Okoń urodził się 20 grudnia 1927 r. w Świerszczowie (pow. chełmski), był czwartym synem Stanisława Okonia i Marianny z Flejmerów.

W 1928 r. jego rodzice przenieśli się do Chełma. Do września 1939 r. uczęszczał do Szkoły Powszechnej im. G. Piramowicza w Chełmie. W czasie okupacji niemieckiej, w latach 1941-1944, kontynuował naukę na tajnych kompletach nauczania. Był działaczem konspiracyjnego, młodzieżowego podziemia kulturalnego w Chełmie. Patriotyczne wiersze w formie plakatów wywieszał na murach miasta.

W 1948 r. ukończył Gimnazjum i Liceum Pedagogiczne w Chełmie, Studium Nauczycielskie w Kielcach (1963), pedagogikę z polonistyką na Uniwersytecie Warszawskim (1970), studia podyplomowe z zakresu organizacji i zarządzania oświatą (1976).

Zawodowo, przez całe życie, związany był z chełmskim szkolnictwem: był kierownikiem szkół podstawowych w Poniatówce (1949-1951), Leśniczówce (1951-1954) i Świerżach (1954) w powiecie chełmskim; w latach 1955-1968 zastępcą inspektora szkolnego w Wydziale Oświaty Powiatowej Rady Narodowej w Chełmie; od 1968 r. do 1982 r. pracował na stanowisku dyrektora Zespołu Szkół Zawodowych nr 4 im. K. A. Jaworskiego w Chełmie.

18 sierpnia 1951 r. zawarł związek małżeński z Marią Janiną Okoń (z domu Paziak), nauczycielką szkół chełmskich, bibliotekarką, poetką, eseistką i animatorką kultury. Przeżyli razem ponad 50 lat. W 1982 r. oboje przeszli na emeryturę. W latach 1986-2001 mieszkali w Lublinie. Maria zmarła 17 września 2001 r. w Lublinie, pochowana została na cmentarzu przy ul. Mościckiego w Chełmie. Po jej śmierci Longin powrócił w 2001 r. do Chełma.

Longin Jan Okoń oficjalnie – jako poeta – debiutował wierszem pt. Zapach chleba w czasopiśmie „Wici” (nr 28, 1948, s. 2).

Beata Danielczuk i Stanisław Rogala w Bibliografii twórczości Longina Jana Okonia ([w]: Piórem i czynem. O życiu i twórczości Longina Jana Okonia [opracowanie i redakcja Stanisław Rogala, Anna Wzorek]. Wydawnictwo Gens. Kielce 2012, s.257-268) wyliczyli 706 pozycji wydawniczych jego autorstwa, w tym m.in. 58 publikacji artystycznych: poezja (19 tomów), proza (7 zbiorów opowiadań, 6 powieści dla młodzieży), 60 publikacji zwartych (m. in. almanachy, antologie, wybory utworów różnych autorów), 35 szkiców krytyczno-literackich i opracowań popularno-naukowych, głównie o tematyce regionalnej, dokumentujących twórczość i działalność pisarzy, regionalistów i animatorów kultury Chełma i Ziemi Chełmskiej (np. Leszka Eliaszczuka, Stanisława Skibińskiego, Kazimierza Eugeniusza Steszuka, Kazimierza Andrzeja Jaworskiego, Zenona Waśniewskiego, Wawrzyńca Berezeckiego, Czesława Twardzika, Władysława Kuchty, Kazimierza Janczykowskiego, Jana Szczawieja, Tadeusza Ścibiora).

Oprócz twórczości artystycznej, szczególnie cenne są publikacje Longina Jana Okonia dokumentujące dziedzictwo kulturowe Chełma i Ziemi Chełmskiej. Są to m. in: Strofy nadziei (1982), Szkolnictwo chełmskie w latach 1939-1944 (1970), Przysłowia ludu chełmskiego (1971), Ludowe zagadki chełmskie (1975), Wiązanie światłem słowa, antologia poezji (1997), Wskrzeszanie pamięci, antologia zmarłych poetów Lubelszczyzny (1998), Historia literatury ziemi chełmskiej 1505-2010 uzupełnioną szkicami (2010), Chełm literacki XX i XXI wieku (współautor Zbigniew Waldemar Okoń, Tom I (2014), Tom II (2016).

Utwory Longina Jana Okonia przetłumaczone zostały na języki: fiński, francuski, niemiecki, rumuński, ukraiński: drukowane były w 56 książkach zbiorowych oraz w 68 różnych czasopismach w kraju i zagranicą. Łączny nakład jego książek sięga trzech milionów egzemplarzy.

W różnych uczelniach w kraju powstało 16 prac magisterskich o jego twórczości i działalności społecznej. Ukazały się także monografie o jego życiu i twórczości, m.in. Beaty Danielczuk, Longin Jan Okoń – pisarz i nauczyciel (Kielce 2005), Stanisława Rogali Longin Jan Okoń. Sylwetki współczesnych pisarzy (Kielce 1997, 2002) oraz Piórem i czynem. O życiu i twórczości Longina Jana Okonia. 85 rocznica urodzin i 70-lecie działalności literackiej (Opracowanie i redakcja Stanisław Rogala i Anna Wzorek, Kielce 2012).

Jego biogramy ukazały się w 17 słownikach krajowych i 3 zagranicznych: Dictionary of International Biography, ed. 21, Cambridge 1990, s.529; International Authors end Writers: włos Who, ed. 30, Cambridge 1991, s.649; Men of Achievement, ed.16, Cambridge 1992, s.658.

Odwołując się do stwierdzenia prof. Tadeusza Kłaka o „wielu nagrodach, odznaczeniach oraz innych sposobach uhonorowania” Longina Jana Okonia, pozwolę sobie wymienić niektóre z nich:

Longin Jan Okoń jest m. in. laureatem pierwszej nagrody za wiersz o polsko-francuskim braterstwie broni (Paryż 1974); pierwszej nagrody za najlepsze wiersze roku drukowane w „Literackim Głosie Nauczycielskim” (1974); Nagrody Literackiej im. B. Prusa (za powieść Tecumseh 1977); Nagród im. Kazimierza Andrzeja Jaworskiego: Artystycznej za twórczość literacką (2005) i Specjalnej za całokształt twórczości artystycznej (2017).

Uhonorowany został nagrodami: Ministra Oświaty i Wychowania (1972, 1977), Ministra Kultury i Sztuki (1982), Wojewody Lubelskiego (1997), Prezydenta Miasta Lublin (1997, 2007), Wojewódzką Nagrodę Kulturalną (2007, 2009), Prezydenta Miasta Chełm (2003, 2007).

Otrzymał odznaczenia: m. in. Order Uśmiechu (1977), Złoty Krzyż Zasługi (1974), Krzyż Kawalerski (1979) i Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1986), Krzyż Zasługi ZHP (1967), Medal Komisji Edukacji Narodowej (1978), Medal Zasłużony Kulturze „Gloria Artis” (2012), Złoty Wawrzyn Literacki (2007); odznaki: Tysiąclecia Państwa Polskiego (1966), Zasłużony Działacz Kultury (1971), złotą ZNP (1973), złotą Zasłużonego Popularyzatora Wiedzy TWP (1985), Za zasługi dla Województwa Chełmskiego (1984), Zasłużony dla Miasta Chełma (1985), Za zasługi dla Województwa Lubelskiego (1997), Złoty Krzyż Kombatancki (2009), Krzyż „Zwyciężcom 1945 roku” (2012), „Szablę Kilińskiego (2012).

W 2007 r. został „Chełmianinem Roku”, a w 2012 r. Honorowym Obywatelem Miasta Chełm.

W 300-stronicowej monografii naukowej pt. Piórem i czynem…, Stanisław Rogala i Anna Wzorek, omawiając życie i twórczość pisarza i animatora ruchu społeczno-artystycznego nie tylko na Lubelszczyźnie, stwierdzili, że w przypadku Longina Jana Okonia poświęcenie przez niego „swej pracy zawodowej, działalności społecznej i twórczości artystycznej” Chełmowi – „jest to postawa godna najwyższego szacunku”.

Dodajmy, posługując się cytatami z w/w monografii, będącej „wyrazami szczerego uznania i głębokiej wdzięczności za pomnażanie narodowego dziedzictwa kulturowego, wytrwałą służbę Słowu, pracę dydaktyczną i działalność społeczną”, że jest to „publikacja jubileuszowa, ukazująca bogate życie, pracę zawodową i twórczość Pisarza, odpowiadająca na głosy czytelników domagających się kolejnego, szerszego (czytaj: monograficznego) opracowania jego twórczości”.

Powtarzając opinię prof. Tadeusza Kłaka o Longinie Janie Okoniu jako o “organizatorze życia literackiego i kulturalnego w Chełmie i Lublinie”, chciałbym odnieść ją przede wszystkim do chełmskiego okresu jego działalności.Wymaga to pewnego wyjaśnienia historycznego.

W 1949 r. z Chełma do Lublina przeniósł się Kazimierz Andrzej Jaworski, organizator życia literackiego międzywojennego Chełma i Lublina, pisarz, poeta, tłumacz literatury słowiańskiej, legendarny twórca (wspólnie z Zenonem Waśniewskim, pisarzem, poetą, plastykiem, artystą malarzem) wydawanej w latach 1933-1939 w Chełmie „Kameny”, który – jak stwierdził S. Czernikjako redaktor „Kameny” (K.A. Jaworski – przypis zwo) symbolicznie prawie w przedziwnej przypadkowości umiejscowił stolicę odrodzajacego się państwa poezji polskiej w prowincjonalnym Chełmie”. Po wojnie w latach w 1945-1949 Kazimierz Andrzej Jaworski „Kamenę” wydawał w Chełmie i Lublinie.

Po opuszczeniu Chełma przez Kazimierza Andrzeja Jaworskiego (wcześniej z Chełma wyjechali pisarze, m.in. Tadeusz Bocheński i Jan Szczawiej) – w 1949 r. została zamknięta jedna z najpiękniejszych kart historii literackiej tego miasta. (Godnym podkreślenia jest fakt, że z inicjatywy Longina Jana Okonia w 1976 r., wówczas dyrektora Zespołu Szkół Zawodowych Nr 4 w Chełmie, szkole tej nadano imię Kazimierza Andrzeja Jaworskiego (w budynku tym w okresie międzywojennym mieściło się Państwowe Seminarium Nauczycielskie Męskie, w którym Jaworski uczył języka polskiego).

Następną, chlubną kartę chełmskiej kultury i literatury otworzyła 8 października 1956 r. Grupa Literacka „Pryzmaty”, której inicjatorem powołania i założycielem oraz przewodniczącym przez prawie ćwierć wieku (24 lata) był Longin Jan Okoń.

Anna Koziołkiewicz-Makarska w 1987 r. tak pisała o powstaniu Grupy Literackiej „Pryzmaty”:

“Historycznym zwrotem w rozwoju chełmskiej kultury było reaktywowanie „Pryzmatów” jako Grupy Literackiej, na czele której stanął tytan pracy kulturalno-oświatowej, pedagog i literat Longin Jan Okoń, czołowa postać wszelkich przedsięwzięć kulturotwórczych Chełmszczyzny”.

Marek Kliza:

„Chełmska Grupa Literacka „Pryzmaty” powstała w okresie bardzo gorącym dla naszego kraju. Zawiązała się bowiem 8 października 1956 r. z inicjatywy Longina Jana Okonia. Od roku już studencki tygodnik ZMP „Po prostu” był pismem studentów i młodej inteligencji, zaś jego zespół redakcyjny kierowany przez Eligiusza Lasotę – inicjatorem tworzenia klubów inteligencji. Warto przypomnieć w tym miejscu, że pomysłodawca utworzenia „Pryzmatów” miał wówczas lat 29”. (M.Kliza, „Pryzmatów” literackich lat trzydzieści. „Sztandar Ludu”. Nr 1(13083). 2. I. 1987, s.6).

Wielką, historyczną zasługą Longina Jana Okonia było wykorzystanie czasu politycznych przemian zachodzących w Polsce, zorganizowanie pisarzy zamieszkałych w Chełmie i utworzenie w tym mieście grupy literackiej. Chełm był jednym z dziesięciu pierwszych miast (m.in. obok Warszawy, Gdańska, Poznania, Szczecina, Torunia, Grudziądza), w których już pod koniec 1956 r. powstały nowe ugrupowania literackie.

Współzałożycielami Grupy Literackiej „Pryzmaty” byli: Kazimierz Janczykowski, Andrzej Piwowarczyk, Stanisław Skibiński, Kazimierz Eugeniusz Steszuk, Czesław Twardzik.

Oprócz założycieli należeli do niej pisarze związani z Chełmem bądź Ziemią Chełmską miejscem urodzenia, pracy, działalności społeczno-kulturanej: Edward Franciszek Cimek, Leszek Eliaszczuk, Ignacy Igoń Gąsiorowski, Andrzej Jarosz, Krzysztof Kołtun, Michał Korzan, Waldemar Jan Morell (Moryl), Regina Możdżeńska, Tadeusz Multański, Zbigniew Waldemar Okoń, Jadwiga Starzyńska-Pękala, Konstanty Pożogo, Jadwiga Wincentyna Sieciechowicz, Wawrzyniec Berezecki (członek honorowy, redaktor odpowiedzialny [tzw. ”od kozy”] przedwojennej “Kameny”) oraz pisarze ludowi: Maria Gleń, Paulina Hołysz, Władysław Kuchta.

Nazwę „Pryzmaty” grupa przyjęła od Zespołu Poetyckiego „Pryzmaty”, działającego w Państwowym Seminarium Nauczycielskim Męskim w Chełmie w latach 1934-1936, świadomie nawiązując do przedwojennej działalności artystycznej i publicystycznej Kazimierza Andrzeja Jaworskiego i pisarzy – wówczas uczniów Jaworskiego – skupionych wokół niego, tworzących – jak nazwał ich Stanisław Czernik – „chełmską podchorążówkę poetów” (Wacław Iwaniuk, Wiktor Matyszczuk [Bazylewski], Wacław Mrozowski, Czesław Morawski, Zdzisław Popowski), do wydawanej przez niego i Zenona Waśniewskiego „Kameny” oraz do sięgającej epoki Mikołaja Reja 5-wiekowej tradycji literackiej Chełma, do XIX-wiecznych „korzeni” pisarstwa ludowego, do dziedzictwa kulturowego historycznej Chełmszczyzny.

Celem działalności twórczej, artystycznej, społeczno-kulturalnej, animacyjnej „Pryzmatów” było utworzenie w Chełmie ośrodka (centrum) życia literackiego w powiecie chełmskim, a w latach 1975-1999 w województwie chełmskim, ukazywanie, pomnażanie i dokumentowanie dziedzictwa kulturowego Chełma i Ziemi Chełmskiej (małej ojczyzny) na drodze aktywizacji środowisk regionalnych i umacniania roli i znaczenia ośrodków pozastołecznych (pozawojewódzkich). Grupa świadomie nie ogłosiła programu artystycznego i ideowego. Była grupą wielopokoleniową, otwartą (członkowie różnili się wiekiem, zaawansowaniem twórczym i dorobkiem literackim), organizacyjnie skupiającą ludzi uprawiających twórczość literacką, stwarzającą warunki do wymiany poglądów na tematy warsztatu twórczego, prądów artystycznych we współczesnej Polsce oraz rozwijającą i popularyzującą literaturę wśród społeczeństwa chełmskiego”, w tym wśród dzieci i młodzieży szkół chełmskich.

“Pryzmaty” patronowały autorskiej twórczości ludowej, w tym pisarzom i poetom ludowym z terenu powiatu i byłego województwa chełmskiego: Józef Bassa, Michalina Borodej, Sabina Borzęcka, Maria Gleń, Walerian Mąka, Stanisława Mąka, Józefa Surdyk, Aniela Stańczak. Członkowie grupy: Leszek Eliaszczuk, Paulina Hołyszowa, Kazimierz Janczykowski, Władysław Kuchta, Longin Jan Okoń, Zbigniew Waldemar Okoń, Stanisław Skibiński podejmowali badania etnograficzne, gromadzili i publikowali materiały o twórcach i artystycznych zespołach ludowych, instrumentach muzycznych, spisywali pieśni ludowe, zagadki, przysłowia, porzekadła, wierzenia, zwyczaje i obrzędy ludu chełmskiego.

“Pryzmatami” kierował przewodniczący, wybierany na czteroletnią kadencję: Longin Jan Okoń (1956-65 i 1968-83), Czesław Twardzik (1966-67), Zbigniew Waldemar Okoń (1983-90), Waldemar Jan Morell (1991). Od 1991 r. grupa nie prowadziła działalności. Przestała istnieć w 1993 r.

Grupa spotykała się (początkowo raz w miesiącu, potem raz na kwartał) w latach 1956 – 1974 w Powiatowym, w latach 1975-1993 w Wojewódzkim Domu Kultury w Chełmie: w latach 1970 – 1982 sporadycznie w Zespole Szkół Zawodowych nr 4 w Chemie.

Członkowie „Pryzmatów” byli inicjatorami, organizatorami i animatorami życia kulturalnego w szkołach i placówkach kulturalno-oświatowych, w zakładów pracy, instytucjach i urzędach państwowych oraz samorządowych, organizowali i prowadzili działalność społeczno-kulturalną na wielu polach społecznego życia.

Byli m. in. organizatorami: ogólnopolskich Zjazdów Twórców Ziemi Chełmskiej (1961, 1966 i 1969); zjazdu dwóch pokoleń poetów chełmskich (1964); konkursów recytatorskich ”Czy znasz literaturę Ziemi Chełmskiej?” (1966 –1972); otwartych konkursów jednego wiersza (1961 i 1966); konkursu na wspomnienia „Moje 25 lat” (1969); cyklicznych „Spotkań z historią, lirą i satyrą” (1961,1962); wystaw dorobku piśmiennictwa chełmskiego (1961, 1969, 1979; „Gminnych spotkań literackich” (1975-1987); obchodów 30-lecia „Kameny” (1963); 50-lecia drukarni „Zwierciadło” (1972).

Zorganizowali na terenie całego kraju ponad 1200 spotkań autorskich – własnych oraz z pisarzami z Polski i zagranicy.

Pod patronatem „Pryzmatów” odbyły się m. in. jubileusze pisarzy i regionalistów chełmskich (Czesława Twardzika, Kazimierza Andrzeja Jaworskiego, Jana Szczawieja, Longina Jana Okonia, Reginy Możdżeńskiej). Na wniosek „Pryzmatów” ulicom Chełma nadano imiona pisarzy związanych z Chełmem i Ziemią Chełmską (m. in. Kazimierza Andrzeja Jaworskiego, Kazimierza Janczykowskiego, Zenona Waśniewskiego, Kazimierza Czernickiego, Wiktora Ambroziewicza, Waldemara Babinicza, Leszka Eliaszczuka, Pauliny Hołysz).

 W latach 1956-1993 ukazało się ponad tysiąc publikacji prasowych członków grupy, m. in. 36 kolumn poetyckich w czasopismach ogólnopolskich i regionalnych, np. w „Tygodniku Kulturalnym”, „Kamenie” (1961-1967), „Kurierze Lubelskim” (od 1962), „Kulturze i Życiu” (1961- 1963). Członkowie wydali 48 tomików poetyckich, w tym 7 debiutanckich, 9 tomów prozy (5 powieści i 4 tomy opowiadań), 1 dramat, 3 antologie (2 poetyckie i 1 piosenek), 1 książkę naukową (monografię Chełma), 46 broszur na tematy regionalne, 15 szkiców monograficznych poświęconych pisarzom związanym z Chełmem i Ziemią Chełmską, 20 broszur turystyczno-historycznych o miejscowościach Chełmszczyzny, 4 barwne foldery. Wydano także 3 tomy poetyckie chełmskich poetów z okresu międzywojennego i powojennego (nie będących członkami grupy), 1 antologię poetycką obejmującą ten okres literacki, 3 zbiory utworów poetyckich autorów chełmskich z muzyką chełmskich twórców oraz 1 utwór operowy (w trzech aktach i czterech odsłonach).

Szczególną rolę w dziejach chełmskiej kultury badacze i histoycy literatury przypisują jednodniówce „Ziemia Chełmska”.

W latach 1960-1979, pod redakcją członków Grupy Literackiej „Pryzmaty”, ukazało się 14 jednodniówek „Ziemia Chełmska” oraz 7 jednodniówek okolicznościowych (o różnych tytułach), tworzących dziewiętnastoletni cykl publicystyczny, będący ze względu na jego coroczną powtarzalność, zakres tematyczny (dziedzictwo kulturowe współczesnej i historycznej Chełmszczyuzny), wartość dokumntalną oraz wyraźny społeczno-literacki profil, unikalnym zjawiskiem czasopiśmienniczym w peerelowskiej Polsce.

Redaktorami jednodniówek (pracującymi „społecznie”), finansowanych przez Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Chełmskiej, byli: Andrzej Piwowarczyk (red. nacz. w 1960 r.), Longin Jan Okoń (red. nacz. od 1961 r.), Czesław Twardzik, Kazimierz Eugeniusz Steszuk, Zbigniew Waldemar Okoń, Michał Korzan, Stanisław Skibiński, Kazimierz Janczykowski, (w 1975 r. Anna Gozdecka i Ryszard Patkowski). Szatę graficzną i przerywniki opracowywali Tadeusz Ściobior, Jerzy Grosman, Jan Korzeniowski i Jan Kolling. Jednodniówkę drukowano w jedynej wówczas w Chełmie drukarni noszącej nazwę Lubelskie Zakłady Graficzne w Lublinie – Zakład Drukarski w Chełmie (upaństwowionej w 1950 r. Drukarni „Zwierciadło” Kazimierza Czernickiego, zamordowanego przez Niemców 14 lipca 1941 r. w Chełmie).

„Ziemia Chełmska” w ocenzurowanej rzeczywistości literackiej Polski Ludowej, nie mogła być pismem społeczno-kulturalnym, bo na takie pismo chełmscy literaci i działacze kultury nigdy nie otrzymali zgody. Była pismem, które powstawało dzięki determinacji i uporowi jej redaktorów z Grupy Literackiej „Pryzmaty”, z ich umiłowania literatury i świadomego odwoływania się do wielowiekowej tradycji literackiej Ziemi Chełmskiej, z ich wierności chełmskiemu dziedzictwu kulturowemu, z potrzeby jego zachowywania, dokumentowania i pomnażania.

W opracowanej w 1983 r. przez Andrzeja Piwowarczyka Bibliografii zawartości jednodniówek Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Chełmskiej „Ziemia Chełmska” i innych okolicznościowych jednodniówek wydanych w latach 1960-1979 autor wyliczył, że w ciągu 19 lat obecności „Ziemi Chełmskiej” w życiu literackim Chełma ukazało się w tymże periodyku 630 publikacji o Chełmie i historycznej Ziemi Chełmskiej, w tym 588 poświęconych ich historii, oświacie i kulturze.

Jednodniówki Ziemia Chełmska” „do dzisiaj stanowią kopalnię wiedzy o Chełmie i ziemi chełmskiej” – stwierdził Zbigniew Lubaszewski, znany i ceniony w Chełmie dziennikarz, publicysta, felietonista radiowy, regionalista, animator kultury i turystyki, krajoznawca, autor licznych opracowań o Chełmie i Ziemi Chełmskiej (Z. Lubaszewski, Andrzej Piwowarczyk [1930-2006), [w:] „Egeria”, Chełm, nr 1/2007, s.38).

W literaturze przedmiotu „Pryzmaty” określane są jako grupa regionalna, o charakterze ogólnopolskim, ze względu na fakt nawiązywania do bliskiej tradycji literatury przedwojennej (…) i funkcjonowanie w silnym związku z lokalnym towarzystwem kulturalnym (Ewa Głębicka) oraz jako grupa sytuacyjna (według typologii grup Michała Głowińskiego).

Działalność kulturotwórcza i artystyczna Grupy Literackiej „Pryzmaty” była zjawiskiem, które w literaturze polskiej Julian Krzyżanowski zaliczał do “ogromnego zespołu zjawisk zwanych kulturą duchową, stała się zjawiskiem wiążącym się organicznie z życiem zbiorowym”, w tym przypadku z życiem kulturalnym, tradycją literacką i dziedzictwem kulturowym Chełma i Ziemi Chełmskiej. W 1987 r. w artykule „Pryzmatów” literackich lat trzydzieści („Sztandar Ludu”. Nr 1(13083). 2. I. 1987, s.6) Marek Kliza zjawisko to określił następująco:

„Specyfiką niektórych znaczących zjawisk kulturalnych jest to, że ich istnienie wydaje się postronnym tak bardzo naturalne, że aż niezauważalne. Trwają, funkcjonują w społecznej świadomości i odbiorze”.

„Pryzmaty” z należących do tradycji regionu (lubelskiego) grup literackich (…) miały pewien realny wpływ na życie środowiska w omawianych latach” (…), realizując praktykę otwartych asocjacji literackich (Jan Smolarz) oraz wniosły – wskazał na to m.in. Zbigniew W. Fronczek – wkład (…) w mitologizację regionu (chełmskiego- przypis Z.W.O.).

Grupa Literacka „Pryzmaty”, „okryta legendą”, jak napisał o niej Zygmunt Mikulski (1920-1998), poeta, krytyk literacki, długoletni kierownik działu literackiego wydawanej w Lublinie „Kameny”, jest – jak dotychczas – jedyną grupą literacką z Chełma, która po 1945 r. weszła do historii literatury polskiej, co znajduje potwierdzenie w licznych opracowaniach naukowych i krytyczno-literackich, m.in. S. Popka, L. Ludorowskiego, M. Kątnego, A. Wileczek, S. Rogali, J. Smolarza, Z. Mikulskiego, Z. W. Fronczka A. Koziołkiewicz-Makarskiej, J. Kajtocha, E. Głębickiej, W. Michalskiego, W. Kozy).

Ewa Głębicka w monumentalnym dziele pt. Grupy literackie w Polsce 1945-1980 (Warszawa 1993, s.6,7), umieszcza chełmską grupę w gronie 191 ugrupowań literackich działających w „blisko 70 miejscowościach” i zrzeszających ok. 1800 osób.

Longin Jan Okoń był także inicjatorem i współzałożycielem w 1959 r. Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Chełmskiej, które odegrało bardzo ważną kulturo-twórczą rolę w tworzeniu i rozwijaniu życia artystycznego i społeczno-kulturalnego Chełma i Ziemi Chełmskiej oraz w ochronie i dokumentowaniu ich dziedzictwa kulturowego.

Okoliczności powstania Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Chełmskiej oraz wydawania przez to stowarzyszenie „Ziemi Chełmskiej” wymagają – choćby najogólniejszego – wyjaśnienia.

Działalność Grupy Literackiej „Pryzmaty” dawała jej założycielom nadzieję na wydawanie w Chełmie pisma o profilu kulturalnym. Niestety, mimo nieustannie podejmowanych przez Longina Jana Okonia (jeszcze przed powstaniem „Pryzmatów” – od 1955 r.) starań o powołanie w Chełmie pisma literackiego, grupa ta, a od 1959 r. Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Chełmskiej, nigdy nie otrzymały zgody na utworzenia takiego pisma. Tłumaczenia władz partyjnych i administracyjnych, szczególnie wojewódzkich i centralnych, były wykrętne i mataczone: odmowę najczęściej uzasadniano tym, że w Lublinie wydawana jest „Kamena”, pismo literacko-artystyczne, redagowane przez chełmianina (K.A. Jaworskiego, później przez jego syna Marka Adama) i chełmscy pisarze mogą z niego bez żadnych ograniczń korzystać. Wobec ciągle ponawianych próśb o powstanie pisma, wskazywano „na jedyną możliwość wydawania w Chełmie pisma społeczno-kulturalnego”. Mogłaby nim być na przykład jednodniówka okolicznościowa, drukowana – raz w roku, bez numeracji stron i poszczególnych periodyków, 24-stronicowa (wliczając w to okładkę) – wydawana „najlepiej przez jakieś stowarzyszenie”. I to tylko za każdorazową zgodą ówczesnego Komitetu Powiatowego w Chełmie i Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Lublinie oraz Wojewódzkiego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Lublinie. Chełmscy pisarze to wykorzystali. Zgodę po raz pierwszy na wydanie „Ziemi Chełmskiej” w nakładzie od 1500 do 2500 egzemplarzy otrzymali w 1960 r. Uwzględniając kilkudziesięciotysięczne nakłady pism z tamtego okresu – były to nakłady celowo ograniczane przez cenzurę.

Zachowajmy jednak prawdę historii. W ponad 35-letniej działalności Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Chełmskiej jego bezinteresowną działalność społeczno-kulturalną wspierali, wpisując się w historię chełmskiej kultury pasją twórczego działania, partnerską współpracą, życzliwością i pomocą w rozwiązywaniu spraw organizacyjnych i finansowych Stowarzyszenia, przedstawiciele ówczesnej „władzy” w Chełmie: Wiesław Moskaluk – przewodniczący Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, Tadeusz Dados – sekretarz Komitetu Powiatowego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Alojzy Zieliński – wojewoda chełmski i I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Chełmie, Tadeusz Sobolewski – wicewojewoda chełmski oraz Irena Kaczmarek i Witosław Szczasny – sekretarze propagandy KW PZPR w Chełmie.

27 lutego 1960 r. stowarzyszenie zostało wpisane do rejestru stowarzyszeń i związków w Lublinie pod numerem 9140. Jego siedzibą były domy kultury: Powiatowy (do 1975 r.) i Wojewódzki (do 1993 r).

Działalnością stowarzyszenia kierował zarząd (przewodniczący, sekretarz, skarbnik, kierownicy sekcji [zespołów artystycznych]). Jego pierwszym przewodniczącym był Longin Jan Okoń (członek Zarządu do 1986 r.). W latach następnych byli nimi: Krystyna Drzewińska, Ryszard Królikowski, Wiesław Moskaluk, Tadeusz Sobolewski, Ryszard Patkowski. Sekretarzami – kierujący domami kultury: Powiatowym – Michał Korzan, Wojewódzkim – Zbigniew Waldemar Okoń; długoletnim skarbnikiem – Konstanty Prożogo.

W okresie socjalistycznego centralizmu Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Chełmskiej było najbardziej kulturotwórczym stowarzyszeniem działającym na rzecz chełmskiego środowiska lokalnego, było grupą twórców, działaczy i animatorów kultury o autentycznej aktywności społecznej, wiążących – świadomie, w oparciu o naukę i literaturę polską oraz polską tradycję narodową – wartości kultury regionalnej z dziedzictwem kulturowym Polski w wymiarze artystycznym, naukowym, etycznym i społecznym.

Działacze Stowarzyszenia szczególny nacisk kładli na zachowanie, tworzenie i pomnażanie dziedzictwa kulturowego Chełma i Ziemi Chełmskiej oraz na ukazywanie jego znaczenia dla małych ojczyzn, konsekwentnie rozwijali i umacniali tożsamość Chełma. Ich twórczość artystyczna, społeczne działania w sekcjach stowarzyszenia oraz – szerzej – w działalności społeczno-kulturalnej i pracy zawodowej (szczególnie pedagogiczno-wychowawczej) ukazywały potrzebę udziału i znaczenie dziedzictwa kulturowego małych ojczyzn, w rozwoju intelektualnym, moralnym, etycznym, duchowym i religijnym ich mieszkańców. Podkreślali rolę miejscowej kultury w pomnażaniu dziedzictwa kulturowego Polski, w wychowaniu człowieka, w rozwijaniu i umacnianiu jego osobowości i podmiotowości, w jego „zakorzenianiu się” w ziemi rodzinnej, w identyfikowaniu się młodego pokolenia z dziedzictwem kulturowym swojej małej ojczyzny.

Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Chełmskiej było ważnym i niezastąpionym w tamtym okresie ogniwem edukacji kulturalnej i regionalnej. Mocnymi akcentami twórczymi wpisywało się w ruch kulturalny, intelektualny i społeczny miast i miasteczek, odwołujących się do kultur regionalnych wywodzących się z ich odwiecznych ojcowizn opartych na chrześcijańskim humanizmie i polskiej tożsamości narodowej.

Unikało wprzęgania kultury w politykę i czynienia z niej przedmiotu łatwej rozrywki i chwytliwej propagandy, nie dopuszczało do wyalienowania kultury chełmskiej z obszaru i dziedzictwa kulturowego Lubelszczyzny i kraju.

Stowarzyszenie opierało się na demokratycznej dobrowolności działania, na promowaniu zbiorowych i indywidualnych przedsięwzięć kulturalnych, na rozwijaniu ideałów i wartości humanistycznych, na idei odpolityczniania kultury, na jej artystycznym upowszechnianiu i twórczym uspołecznianiu, stwarzało swoim członkom wciąż nowe obszary aktywności kulturalnej, umożliwiało realizację ich osobowości, indywidualnych zdolności i możliwości twórczych. Zapewniało im warunki do trwania i rozwoju.

Niepodważalnym i trwałym wkładem Stowarzyszenia, fundamentem wbudowanym w kulturę chełmską, jest to, że rozwijało ono kulturę jako całość, skupiało uwagę na tym, co było „chełmskie”, na tych sferach życia, w których realizowane były humanistyczne, ponadczasowe wartości kultury polskiej.

W różnych okresach działalności (w latach 1959-1993) Stowarzyszenie składało się z 7 (siedmiu) do 10 (dziesięciu) sekcji. W miarę jak zmieniały się formy i zasady działalności Stowarzyszenia, wskutek wzrostu zainteresowań własnym regionem wśród społeczeństwa oraz coraz większego zapotrzebowania na rodzime treści kulturalne, zlikwidowano sekcje, które formalnie z działalnością regionalną nie były związane, np. sekcję języków obcych czy sekcję brydżową, zakładając nowe, odpowiadające regulaminowi i statutowi Stowarzyszenia.

Były to sekcje: literacka: Grupa Literacka „Pryzmaty” (z podsekcją twórczości ludowej); muzyczno-śpiewacza – Chór Ziemi Chełmskiej „Hejnał” i Chełmska Orkiestra Symfoniczna; teatralna – Teatr Ziemi Chełmskiej; filmowa – Amatorski Klub Filmowy „Miś”; fotograficzna – Foto-Klub Ziemi Chełmskiej; plastyczna – Klub Plastyków Amatorów; taneczna (od 1980 r.) – Zespół Tańca Ludowego Ziemi Chełmskiej oraz naukowo-historyczna.

Zespoły artystyczne (sekcje stowarzyszenia) były jednocześnie formami pracy domu kultury: Powiatowego (1959-1975) i Wojewódzkiego (1975-1993). Ich kierownicy byli kierownikami sekcji. Takie rozwiązanie umożliwiało kierownikom tych zespołów skoncentrowanie swojej pracy na celach i zadaniach merytorycznych, co przynosiło znakomite efekty artystyczne.

Dziś, 26 lat od zamilknięcia Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Chełmskiej, jako samodzielne zespoły artystyczne, działalność twórczą kontynuują: Chór Ziemi Chełmskiej „Hejnał” im. M. Niedźwieckiego, Zespół Tańca Ludowego Ziemi Chełmskiej (obecnie Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Chełmskiej), Teatr Ziemi Chełmskiej, Amatorski Klub Filmowy „Miś” oraz Foto-Klub Ziemi Chełmskiej. Do działalności artystycznej i ideowej Grupy Literackiej „Pryzmaty” świadomie nawiązuje Chełmski Klub Literatów „Osnowa”.

Stało się tak za sprawą wielkich, twórczych indywidualności zarówno kierowników zespołów (sekcji), jak i poszczególnych członków Stowarzyszenia.

Ich zbiorowy wysiłek – patrząc z perspektywy czasu – przyniósł trwałe efekty wpisane w dziedzictwo kulturowe Chełma, Województwa Lubelskiego i Polski. Sekcje Stowarzyszenia przez niemal pół wieku kształtowały kulturę chełmską, a ich kierownicy i członkowie (wymieniam tylko niektórych w układzie alfabetycznym: Eugeniusz Czarnota, Czesław Dopieralski, Edmund Fladrzyński, Jerzy Grosman, Bożena Jakubowicz, Roman Jakubowicz, Kazimierz Janczykowski, Stanisław Leszczyński, Waldemar Jan Morell, Regina Możdżeńska, Władysław Mroczko, Mieczysław Niedźwiecki, Longin Jan Okoń, Zbigniew Waldemar Okoń, Andrzeja Piwowarczyk, Konstanty Prożogo, Stanisław Skibińki, Kazimierz Eugeniusz Steszuk, Tadeusz Ścibior, Czesław Twardzik) inicjowali formy organizacyjne i twórcze niezbędne do działania tychże zespołów, kreowali kierunki ich rozwoju artystycznego, kanonami społecznego działania i zbiorowym uczestnictwem trwale wpisali się – należy to podkreślić – w pamięć zbiorową chełmskiej kultury, pozostając do dzisiaj – w swoich profesjach twórczych – filarami i strażnikami jej dziedzictwa kulturowego w jego różnorodności regionalnej i etnicznej, w tworzeniu, rozwijaniu i utrwalaniu wartości od wieków stanowiących istotę i fundament polskiej kultury.

Jest rzeczą charakterystyczną, że po zawieszeniu działalności Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Chełmskiej (28 grudnia 1993 r.) i zamilknięciu Grupy Literackiej „Pryzmaty” (1993), Longin Jan Okoń nie przerwał aktywności literackiej jako organizator (współorganizator) życia literackiego Chełma.

W 2004 r. był współzałożycielem Chełmskiej Grupy Literackiej „Lubelska 36”, w której pełnił funkcję honorowego prezesa do 2011 r.. W 2011 r. założył Chełmski Klub Literatów „Osnowa” (prezesem którego jest do dzisiaj), kontynujący programowo działalność twórczą Grupy Literackiej „Pryzmaty”.

W 2010 r. opracował Historię literatury ziemi chełmskiej 1505-2010 uzupełnioną szkicami, a w 2014 i 2016 wydał wspólnie ze Zbigniewem Waldemarem Okoniem dwutomowe dzieło pt. Chełm literacki XX i XXI wieku.

O tym ostatnim opracowaniu, na czwartej stronie okładki, prof. Stanisław Leon Popek pisał:

„Jest to synteza i konkretyzacja dokonań twórców literatury Ziemi Chełmskiej, związanych z kulturą tego regionu od czasów Mikołaja Reja, aż po lata współczesne. Opracowanie jest z jednej strony kontynuacją tradycji w dokumentowaniu i to dodajmy w ujęciu tych samych badaczy i autorów: L.J. Okonia i Z.W. Okonia, którzy w ten sposób wystawiają najwartościowszy monument Ziemi Chełmskiej, a także sobie. Z drugiej strony, co wypada podkreślić, jest to dokonanie w naszym kraju niespotykane z dwu powodów: z racji nasycenia na tym terenie aktywności twórczej w dziedzinie literatury, a prócz tego ciągłości w analizowaniu tych dokonań przez ludzi niezwykle kompetentnych i wyróżniających się niespotykaną pasją.

Trzeba dodać, że teksty zawarte w obu tomach odznaczają się wyjątkową starannością formalną, językową i źródłową, co sprawia, że spełniają one wymagania prac naukowych. Są więc nie tylko źródłem wiedzy poznawczej dla zainteresowanych czytelników, ale także badaczy literatury polskiej”.

W 2014 r., w setną rocznicę urodzin i piętnastą rocznicę śmierci Jana Tadeusza Ścibiora (1914-1999), przyjaciela Longina Jana Okonia, wybitnego chełmskiego artysty fotografa, grafika i malarza, ukazała się książka Longina Jana Okonia o życiu i twórczości Jana Tadeusza Ścibiora pt. Artysta. Rzecz o Tadeuszu Ścibiorze – Monografia, a na budynku przy ul. Lubelskiej 12, w którym w latach 1944-1999 mieszkał i tworzył Ścibior, 30 czerwca 2014 r. wmurowano tablicę pamiątkową ufundowaną przez przyjaciół Jana Tadeusza Ścibiora i Chełmski Klub Literatów „Osnowa”.

W 2017 r., w dziewięćdziesiątą rocznicę swoich urodzin, Longin Jan Okoń wydał 21 (dwudziesty pierwszy) tom poezji pt. Cisza i czas – w języku polskim i niemieckim (tłumaczenie na język niemiecki przez córki i wnuczkę J.T. Ścibiora: Elżbietę Kropp, Ewę Ścibior-Derlak i Annę Wydra), ilustrowany grafiką i obrazami Jana Tadeusza Ścibiora. Przywołuję ten fakt jako epizod życia artystycznego współczesnego Chełma, utrwalony w postaci wspólnego tomu wierszy L. J. Okonia i grafik J. T. Ścibiora, świadczący o trwałości działa członków Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Chełmskiej, u podstaw której legła nie tylko ich przyjaźń, ale wspólna fascynacja i miłość do Chełma i Ziemi Chełmskiej, rozwijana i dokumentowana przez kolejne już pokolenia chełmian.

Z monografii Piórem i czynem… wypisuję – przykładowo – niektóre wypowiedzi wybranych autorów, dotyczące życia i działalności Longina Jana Okonia, które – jak zastrzegają Stanisław Rogala i Anna Wzorek – nie tyle wyczerpują problematykę (…), ile sygnalizują bardzo bogate i złożone zjawisko, (…) zjawisko to ciągle trwa (niech trwa jak najdłużej) i dopiero winno stać się materiałem dociekliwych badań (s.7).

Zjawiskiem tym – według Stanisława Rogali i Anny Wileczek – w polskiej kulturze i literaturze jest Longin Jan Okoń.

Waldemar Michalski, poeta, eseista, krytyk literacki, sekretarz kwartalnika „Akcent”:

„Poezja (…), o której się słusznie mówi, że jest „sumieniem narodu”, będzie miała tylko wtedy swój sens, jeżeli naród będzie miał swoich poetów. Naród ma Longina Jana Okonia i właśnie w jego twórczości zawiera się sens poezji” (s.46).

Urszula Gierszon, poetka, prozaik, eseistka, krytyk literacki, kustosz Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. H. Łopacińskiego w Lublinie:

Pracowitość, szlachetność uczuć, szeroko pojęta uczciwość – to cechy Longina Jana Okonia jako człowieka. Przenosi je do poezji, którą wyróżniają ponadczasowe wartości humanistyczne, prawda, szczerość i żywe słowo. Jest to poezja stale poszukująca, o interesującej, artystycznie dopracowanej stylistyce oraz rozległym i bogatym kontekście świadomości poetyckiej. Człowiek w ostatnich jego wierszach jest często niepogodzony ze współczesnością, ale zawsze prawdziwy. Okoń nie szuka tożsamości, swojego miejsca na ziemi, on je znalazł, zaakceptował i pokochał niemal od urodzenia. On – jak sam to określił w tytule swojej najnowszej książki poetyckiej, przetłumaczonej na język fiński – śpiewa ludziom i ziemi” .

Prof. Stanisław Popek (UMCS w Lublinie), autor opracowań z psychologii różnic indywidualnych, psychologii twórczości, zdolności i sztuki, poeta, prozaik, eseista, artysta plastyk:

„Muzykalnością słowa obdarzony jest Longin Jan Okoń. Mimo wieloletniej ciężkiej pracy nauczycielskiej i społecznej, ta część jego osobowości, która odpowiadała za literacką muzykalność, podlegała stałemu rozwojowi, doskonaliła się: od obrazowania konkretów do symboliczno-abstrakcyjnych ujęć syntezy słownej. Twórca dojrzewał jak wino z najlepszej winnicy, błogosławionej przez Stwórcę” (s.97).

 Prof. Anna Wilczek (Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach), autorka monografii i interdyscyplinarnych artykułów z obszaru języka i kultury:

Słowo, podobnie zresztą jak świat, w poezji autora Muszli cykad bywa i hołubione, i wywyższane, i traktowane z ufnością, i oskarżane, ale niezależnie od niczego poeta stara się podążać za przejawami życia, wnosi też w ludzką egzystencję pewien ład hierarchiczny, wizję rzeczywistości poddaną prawom wyższości i niższości, dobra i zła, prawdy i fałszu, miłości i nienawiści, rozumu i emocji, radości i smutku. Słowo po prostu „w strumieniu myśli… dzwoni/szeleści […] maluje panoramę świata /rozpala/ człowieczą moc” (s.59, 60).

Jacek Abramowski, autor pracy magisterskiej o indiańskich powieściach L.J. Okonia, w latach 1989-2000 pracownik Biblioteki Głównej UMCS, redaktor „Gazety Wyborczej” i „Kuriera Lubelskiego”; właściciel restauracji w Lublinie:

„Rozległa problematyka polityczna, etyczna i kulturowa stanowi o walorach wychowawczych powieści Okonia. Jego książki uczą szacunku dla innych narodów i ich dorobku; upowszechniają zasadę tolerancji w stosunku do cudzych poglądów i obyczajów. Każą wysoko cenić takie zalety człowieka, jak odwaga, ofiarność, wierność w przyjaźni, dotrzymywanie słowa, poczucie sprawiedliwości i godności, wreszcie mądrość życiową, szlachetność wobec przeciwników i umiłowanie przyrody (…). Ładunek moralny powieści Okonia jest zawsze uniwersalny. (…). O dojrzałości pisarstwa Okonia świadczy też (…) ekspresywny i komunikatywny styl narracji oraz, a może przede wszystkim, zwięzłe i rzeczowe dialogi. Ten rejestr formalnych walorów indiańskiego cyklu powieściowego Okonia dopełnia uwzględniający lokalny koloryt język postaci (…). Powtarzając za Zbigniewem Kośmińskim twierdzenie, że przeszłość Ameryki została przez Longina Jana Okonia na nowo odczytana i zinterpretowana, należy pochwalić trafność i niekonwencjonalne ujęcie tematu. Jednak ostateczną ocenę zawsze wystawiają powieści czytelnicy. W tym przypadku ich głos zgodny jest, co się zdarza nieczęsto, co więcej – koresponduje z wysoką ocena krytyków” (s.110-112).

Prof. Marek Kątny (Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach), autor książek z zakresu twórczości dzieci i młodzieży:

Dzięki swej prozie Longin Jan Okoń wpisał się, jako kolejny kamień milowy, wyznaczający drogę naszej kultury narodowej. Połączył elementy tradycji prozy XIX-wiecznej z aktualnymi osiągnięciami. Nie ograniczył się do lokalnej topografii i środowisk. „Przez rozszerzenie przestrzeni geograficznej pisarz przyjmuje bardzo rozległą perspektywę obserwacji i włącza swój region w większe struktury obszarowe, osadzając go w dziejach całego narodu” – konstatuje Rogala. (…) . W prozie literackiej Longina J. Okonia szacunek i podziw dla ojczystej ziemi wiąże się bardzo ściśle z poczuciem patriotyzmu mieszkańców. (…). Ziemia ojczysta pozostawała dla nich największą wartością.

Całość twórczości prozatorskiej Okonia, w sposobie ujęcia tematów i prezentowania ich poprzez różnorodne elementy formalne, powoduje, że pisarz znalazł swoje trwałe miejsce w polskiej literaturze” (s. 146-147).

Prof. Lech Ludorowski (UMCS w Lublinie), historyk literatury:

Powstało ważne, ze wszech miar potrzebne, pożyteczne i udane dzieło o doniosłym znaczeniu literackim, kulturowym i społecznym (Historia literatury ziemi chełmskiej 1505-2010 uzupełniona szkicami – przypis Z.W.O.). Jest nim unikalna książka poświęcona wprawdzie chełmskiej literaturze artystycznej, ale znacznie wykraczająca swoim różnorodnym bogactwem poza granice regionu. Są w niej bowiem perspektywy ogólnopolskie. Takiego dzieła jeszcze nie było. Ta ambitna księga – zwłaszcza jej część pierwsza – ukazuje bowiem z encyklopedyczną dokładnością całą panoramę „pięciu wieków literatury regionu chełmskiego” i twórczość pisarzy (…) związanych z nim urodzeniem, zamieszkaniem, pracą oraz powstałymi tu działami.

Stworzył je znakomity, znany i ceniony pisarz (a dla mnie i dla wielu) – człowiek-instytucja, Longin Jan Okoń, autor wybitnych powieści, ze sławnym cyklem indiańskim na czele (Tecumseh, Czerwonoskóry generał, Śladami Tecumseha, Płonąca preria, Przełęcz grozyprzypis Z.W.O.), mistrz poetyckiego słowa, ale także dysponujący własnym warsztatem literaturoznawczym, dociekliwy interpretator i krytyk utworów artystycznych, eseista, uprawiający różne dziedziny pisarstwa społeczno-kulturowego (…), który wzbogacił kulturę narodową pięknem własnej sztuki, zaś rynek czytelniczy blisko trzema milionami wydanych książek” ( s.187-192).

Monika Wójtowicz, dziennikarka i dokumentalistka materiałów newsowych o tematyce społecznej w warszawskiej Telewizji Polskiej:

W licznych publikacjach o pisarstwie Longina Jana Okonia można przeczytać o jego zbeletryzowanych legendach chełmsko-lubelskich i o Bieluchu, żyjącym w kredowych podziemiach Chełma. Natomiast niewiele się pisze o jego zbiorach etnograficznych. J. Myszyński nazwał go „etnografem i piewcą Chełmszczyzny”, który zajął się „ocaleniem ginącej kultury ludowej” regionu chełmskiego (…). Podobnie potraktował pisarza Zdzisław Szeląg, stwierdzając, że Longin J. Okoń jest „poetą etnografem (…) i organizatorem życia literackiego w Chełmie, o którym warto wiedzieć” (s.219).

Zbigniew Waldemar Okoń:

Parafrazując słowa A. Mickiewicza, można chyba – nie bez sentymentalizmu – powiedzieć, że Longin Jan Okoń jest arką przymierza między dawnymi a współczesnymi latami chełmskiej kultury i tradycji oraz strażnikiem ich narodowych pamiątek” (s.181).

Anna Pietuch, pracownik Chełmskiej Biblioteki Publicznej im. M. Orsetti w Chełmie, autorka artykułów o tematyce regionalnej chełmskiej:

Longin Jan Okoń jest postacią powszechnie znaną w Chełmie, cieszącą się sympatią i zasłużonym szacunkiem. Jest niewątpliwie nestorem środowiska literackiego w mieście (…), ciągle pozostaje niekwestionowanym liderem regionu w zakresie literackiego dorobku i doświadczenia. Nazwisko Longina Jana Okonia jest swoistą marką, która pozytywnie kojarzy się odbiorcom i której można zaufać. Wynika to z sondażu przeprowadzonego wśród użytkowników Chełmskiej Biblioteki Publicznej” (s.181).

W “Powinności”, piśmie społeczno-kulturalnym Ziemi Chełmskiej, redagowanym w Chełmie przez prof. Eugeniusza Wilkowskiego (Państwowa Wyższa Szkoła im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej), działacza opozycji politycznej w PRL, redaktora naczelnego pism solidarnościowych na Lubelszczyźnie, historyka i eseisty, systematycznie ukazują się wiersze Longina Jana Okonia. Podkreślam ten fakt dlatego, że są to utwory świadczące, że dobre wiersze autor Stygmatów smutku pisał nie tylko w młodości. Są to wiersze charakteryzujące się atmosferą stopniowanego, narastającego niepokoju, o aktualnej problematyce, dopracowane artystycznie, w których autor prowadzi dialog z samym sobą, ze zmarłą żoną i czytelnikami. Są to liryki często o charakterze testamentu, które należy odczytywać jako wyznanie – ale i dokument – dramatycznych zmagań pisarza z samotnością i chorobą, jako osobisty bilans jego dokonań twórczych, jako refleksję człowieka doświadczonego, wiele wiedzącego i znającego życie i ludzi. Wiersze te utrwalają światopogląd oraz tradycję humanistyczną, wartości artystyczne i ideowe jego twórczości, określają kodeks moralny współczesnej literatury, formułują jej zadania jako dorastanie człowieka do postawy najwyższej moralnie, otwierają w nim miłość i szacunek do drugiego człowieka, do piękna uczuć i szlachetności postępowania, do bliskiej mu “małej chełmskiej ojczyzny”, do Polski, której dobro po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1989 r. staje się sprawą najważniejszą i nie może być nikomu obojętne i obce.

Ukształtował nas polski język,

sobótkowe wieńce na Wiśle

i połyskliwe fale Gopła.

Od Odry po dalekie przestrzenie

Dumny ptak – Orzeł Biały

darował sąsiadom kulturę i braterstwo,

a sąsiedzi najeżdżali Polskę

niosąc zniszczenia i śmierć.

 

Nie zmogła nas przemoc!

 

Porządkujemy ojczysty dom,

a sąsiadom dalej niesiemy

ciepło przyjaźni

i Chrystusową miłość…

(Niesiemy miłość. “Powinność”. Nr 1(49). Rok 2019, s.18).

Kiedy czytam wiersze Longina Jana Okonia drukowane w tegorocznych numerach “Powinności”, gdy sięgam po jego ostatni tom wierszy pt. Cisza i czas (2017), nieodłącznie towarzyszy mi myśl, że wielu wybitnych poetów, np. Jarosław Iwaszkiewicz, Leopold Staff czy Jalu Kurek swoje wiersze utrwalające ich miejsce w polskiej literaturze pisało – nie liczmy im lat życia – nie tylko w okresach swojej młodości.

W tomie Cisza i czas w wierszu Odejście i powrót Longin Jan Okoń wyznał: myśl/ zapada w pustkę/ w błogość/ w nic…/wracam/ snuć przerwany ścieg. Takich utworów: (jestem/ jak usychający liść/ miotany historią (wiersz pt. Ślad), nie zdążę do dna wypić życia (wiersz pt. Świadomość) o przemijającym bezpowrotnie czasie, o odchodzeniu człowieka, o jego powrocie po kwiat paproci zagubiony w dzieciństwie w obecnym okresie poetyckiej twórczości Longina Jana Okonia jest wiele. Wyrażają one – są to jedne z najpiękniejszych lejtmotywów jego poezji – pojmowanie sensu życia jako ciągłej miłości do najbliższych mu osób (żony) i przyjaciół: cisza/ z mgły wyłania/ ukochaną twarz (wiersz pt. Odejście i powrót); do Chełma: dni/jak snycerz wrzeźbiłem w miasto (wiersz pt. Gasnąca pamięć); do Polski: niech krzew ojczyzny/ dojrzewa pracą i chlebem/tolerancją i miłością/ niech łączy/ciepłem imienia: Polska! (wiersz pt. Prośba). Utwory te są wyrazem twórczego posłannictwa poety, którego poezja zabliźnia rany/ jest wodą życia /…/otwiera krużganki/ wiodące w lśnienia wiatru/ w puszystość snu (wiersz pt. Poezja).

Wiersze autora Ciszy i czasu z obecnego okresu jego działalności literackiej, odczytywane w kontekście dokonań jego całego życia, stają się, jak cała jego twórczość, coraz bliższe współczesnemu czytelnikowi, dokumentują i potwierdzają – powtórzam za prof. Markiem Kątnym – że Longin Jan Okoń, prozaik, poeta, historyk literatury, krytyk literacki, eseista, autor utworów dla młodzieży, etnograf, folklorysta, działacz społeczno-kulturalny, animator kultury, pedagog, organizator życia literackiego i kulturalnego w Chełmie i Lublinie znalazł swoje trwałe miejsce w polskiej literaturze”.

W 2007 r. w 80-lecie urodzin i 65-lecie działalności literackiej Longina Jana Okonia Związek Literatów Polskich Oddział w Lublinie wydał „niezwykle oryginalny zbiór poezji” (określenie Jerzego B. Sprawki, autora zbioru) zatytułowany Jubilatowi – przyjaciele, ozdobiony grafiką Mikołaja Ryżikowa z Mińska na Białorusi i kolorowymi fotografiami ilustrującymi drogę twórczą Jubilata. Znalazło się w nim 45 wierszy (opatrzonych datami od 1955 do 2007 r.) 27 poetów – przyjaciół Longina Jana Okonia, należących do generacji poetyckich tworzących w Polsce i zagranicą od okresu międzywojennego po lata współczesne. Ich wiersze serdeczne, przyjacielskie, szczere, nie pozbawione życzliwego i wysublimowanego humoru, bez – jak napisał Jerzy B. Sprawka – „jubileuszowego (zrozumiałego przecież w takich przypadkach) patetycznego tonu”, wyrażają nie tylko szacunek i uznanie dla twórczości autora, „który poszczycić się może blisko trzymilionowym nakładem książek swego autorstwa”, ale są „złożonym hołdem Nestorowi Pisarzy Lubelszczyzny i wyrażają słowa podziękowania za nieustanną obecność, siłę duchowego oddziaływania na młodsze, poszukujące sensu życia pokolenia”.

W grudniu 2019 r. w Chełmskiej Bibliotece Publicznej im. Marii Orsetti w Chełmie odbędą się uroczystości jubileuszowe z okazji 92. rocznicy urodzin i 77-lecia działalności twórczej Longina Jana Okonia.

Poprzedni artykułJubileusz 35-lecia Kieleckiego Oddziału ZLP
Następny artykułO mniej znanej powieści H.H. Kirsta: „Mane, tekel’39 – wojna z Polską”
Zbigniew Okoń
Zbigniew Waldemar Okoń - pisarz, animator kultury, regionalista. Ukończył filologię polską na UMCS w Lublinie (1968) oraz 3-letnie studia podyplomowe na Uniwersytecie Warszawskim (1991). Dyrektor Zasadniczej Szkoły Zawodowej (1969-1974), wizytator Kuratorium Oświaty i Wychowania (1975), dyrektor Wojewódzkiego Domu Kultury w Chełmie (1975-1987), wicedyrektor d/s naukowych i konserwatorskich Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie (1987-1991), nauczyciel dyplomowany szkół chełmskich (1982-1989, 1991-2002). Od 2003 roku na emeryturze. Redaktor naczelny studenckiego, ogólnopolskiego, naukowego pisma „Językoznawca” (1965-1968), współzałożyciel i wiceprzewodniczący Studenckiej Grupy Literackiej „Kontrapunkty” w Lublinie (1965-1968). Współredaktor „Ziemi Chełmskiej” oraz wydawnictw poświęconych chełmskiemu szkolnictwu (1968-2005). Członek Grupy Literackiej „Pryzmaty” w Chełmie (1969-1990, przewodniczący 1983-1990), Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Chełmskiej (sekretarz Zarządu 1975-1987). Lubelskiego Oddziału Związku Literatów Polskich (1984-, wiceprezes Oddziału 2006-2010, przewodniczący Komisji Rewizyjnej Oddziału 2010-,). Debiutował w „Ziemi Chełmskiej” (1962). Autor 7 tomów poetyckich, 1 powieści, 11 monografii twórców i regionalistów chełmskich.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here