Jerzy Grosman: artysta – plastyk, malarz kolorysta, animator kultury, regionalista chełmski

0

Jerzy Grosman należy do najbardziej charyzmatycznych i zasłużonych postaci chełmskiego środowiska artystycznego, a mówiąc dokładniej: plastycznego.

W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku, jego nazwisko, uwzględniając faktografię zdarzeń kulturalnych Chełma, „jednym tchem” wymieniane było wśród twórców i organizatorów powojennego (po drugiej wojnie światowej) życia społeczno-kulturalnego i artystycznego Chełma: Kazimierza Andrzeja Jaworskiego (1897-1973), Longina Jana Okonia (ur. 1927 r.), Czesława Twardzika (1914-1979), Kazimierza Eugeniusza Steszuka (1927-1992), Mieczysława Niedźwieckiego (1935-1994), Eugeniusza Czarnoty (ur. 1933 r.), Andrzeja Piwowarczyka (1930-2006), Ryszarda Królikowskiego (1931-1991), Jana Szczawieja (1906-1986), Kazimiery Pierackiej (1900-1966), Kazimierza Janczykowskiego (1888-1972), Stanisława Skibińskiego (1919-1980), Władysława Mroczki (1919-2007), Tadeusza Ścibiora (1914-1999), Konstantego Prożogo (1922-2008), Czesława Dopieralskiego (1939-1992).

Jerzy Grosman – autor ponad 600 obrazów olejnych, akwarel, temper, gwaszy, akryl, grafik, rysunków okolicznościowych, 26 portretów oraz 387 ekslibrisów dedykowanych osobom zasłużonym dla kultury polskiej związanych z Chełmem (m. in. Mikołaja Reja, Ignacego Paderewskiego, Kazimierza Andrzeja Jaworskiego, Wacława Iwaniuka, Zenona Waśniewskiego, Jana Szczawieja, Longina Jana Okonia, Zbigniewa Waldemara Okonia, Władysława Surowieckiego, Zofii Książek) – od 1958 roku, od pierwszych dni pobytu w Chełmie, uczestniczył w historycznych dla tego miasta wydarzeniach społecznych i kulturalnych, był aktywnym ich współtwórcą, współorganizatorem i kreatorem przede wszystkim w zakresie amatorskiej twórczości plastycznej, ale także teatralnej i fotograficznej.

Lata pięćdziesiąte i sześćdziesiąte XX wieku to okres bardzo ważny w dziejach chełmskiej kultury, przesądzający o jej artystycznym charakterze, o jej powrocie do tradycyjnych, humanistycznych wartości polskiego dziedzictwa kulturowego. Fundamentalne podstawy i osiągnięcia twórcze współczesnej kultury Chełma i Ziemi Chełmskiej współtworzył także Jerzy Grosman.

 Datą otwierającą ten okres, w twórczości artystycznej i działalności społeczno-kulturalnej Jerzego Grosmana – tak jak dla całej generacji chełmskich twórców, animatorów i działaczy kultury pokolenia urodzonego w latach przedwojennych (wymienionego powyżej), jest założenie przez nich w 1959 roku – na bazie przemian politycznych, jakie nastąpiły w Polsce po 1956 roku – Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Chełmskiej. Okres ten trwał w Chełmie przez 34 lata, do 1993 roku, tj. do zaprzestania działalności przez Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Chełmskiej.

 Działacze społeczno-kulturalni Stowarzyszenia – twórcy różnych dyscyplin artystycznych, animatorzy kultury, organizatorzy życia społeczno-kulturalnego Chełma i powiatu chełmskiego – szczególny nacisk kładli na tworzenie, zachowanie i dokumentowanie dziedzictwa kulturowego swojej małej ojczyzny: Chełma i Ziemi Chełmskiej porzez tworzenie zespołów, grup artystycznych, klubów i stowarzyszeń twórczych, konsekwentnie, przez 34 lata, zapewniając tym formom pracy stabilne warunki organizacyjne i materialne, do prowadzenia przez nich działalności artystycznej i upowszechnieniowej.

Działalność Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Chełmskiej, wspierana przez chełmskie placówki kultury, przede wszystkim przez Powiatowy (do 1975 r.) oraz Wojewódzki Domy Kultury (do 1993 r.), ale także przez muzeum i bibliotekę, prowadzona była w oparciu o sekcje, które tworzyli i którymi kierowali twórcy określonych zespołów artystycznych.

 Były to sekcje: literacka: Grupa Literacka „Pryzmaty” (z podsekcją twórczości ludowej); muzyczno-śpiewacza – Chór Ziemi Chełmskiej „Hejnał” i Chełmska Orkiestra Symfoniczna; teatralna – Teatr Ziemi Chełmskiej; filmowa – Amatorski Klub Filmowy „Miś”; fotograficzna – Foto-Klub Ziemi Chełmskiej; plastyczna – Klub Plastyków Amatorów; taneczna (od 1980 r.) – Zespół Tańca Ludowego Ziemi Chełmskiej oraz naukowo-historyczna.

 Jerzy Grosman kierował sekcją plastyczną – Chełmskim Klubem Plastyków Amatorów.

Jego fundamentalną – jedną z wielu – zasługą dla życia kulturalnego Chełma były skuteczne starania i dbałość o należyte zorganizowanie, tworzenie, upowszechnianie i dokumentowanie twórczości plastycznej miejscowych twórców – i ich aktywne uczestnictwo w życiu kulturalnym Chełma. Dzisiaj twórczość plastyczna jest jednym z najbardziej kulturotwórczych dziedzin życia społecznego i kulturalnego Chełma i powiatu chełmskiego.

Symbolicznym – z nutą romantyzmu i emocjonalnego zaangażowania – przykładem troski Jerzego Grosmana o ciągłość i trwałość działań artystycznych środowiska plastycznego Chełma, sympatii do najmłodszego pokolenia chełmskich plastyków i twórczej wiary w to pokolenie, niech będzie przekazanie zgromadzonych przez niego farb i przyborów malarskich młodszym malarzom ze Stowarzyszenia Twórczego „Pasja” w Chełmie. Jerzy Grosman – jako senior, co sam stwierdza – czyni to ze względu na „swój wiek” i obecny stan zdrowia, pozostając bezpośrednim świadkiem i aktywnym uczestnikiem życia arystycznego Chełma.

 Jerzy Grosman urodził się 15 października 1934 r. we wsi Huszczka Duża w powiecie zamojskim. Ojciec jego był rzemieślnikiem, matka gospodynią domową. W 1951 r. ukończył Szkołę Podstawową w Grabowcu /pow. zamojski/, w 1956 r. Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych w Zamościu. Profesorami jego byli m. in. Halina Rogińska, dyrektorka liceum, poetka, animatorka życia kulturalnego Zamościa oraz Feliks Podobiński, artysta – plastyk (wychowawca klasy), którzy zwrócili uwagę na jego zdolności artystyczne i organizatorskie.

 Po zdaniu matury w 1956 r. powołany został do zasadniczej służby wojskowej w Lidzbarku Warmińskim (1956-1958), co uniemożliwiło mu podjęcie studiów artystycznych na wydziale architektury wnętrz w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych w Gdańsku.

 W Garnizonowym Klubie Oficerskim w Lidzbarku Warmińskim uczestniczył w działalności zespołów artystycznych: lalkarskim, plastycznym i teatralnym, wykonywał scenografie do organizowanych tam imprez oświatowo – kulturalnych, głównie przedstawień teatralnych.

 W 1958 r., po odbyciu służby wojskowej, rozpoczął pracę w Wydziale Kultury Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Chełmie na stanowisku inspektora. W 1959 r. przeszedł do pracy w Powiatowym Domu Kultury w Chełmie, gdzie pełnił funkcję kierownika Działu Artystycznego oraz instruktora Powiatowej Poradni Kulturalno-Oświatowej.

 Pracując w domu kultury, poznał przyszłą żonę, pedagoga i pracownicę Powiatowej Biblioteki Publicznej w Chełmie Zofię Masicz, z którą zawarł związek małżeński w 1963 r. Państwo Zofia i Jerzy Grosmanowie wychowali dwóch synów: Krzysztofa /ur.1965 r./ i Marka /ur.1968 r./. Dziś są szczęśliwymi dziadkami dwóch wnuczek i wnuka.

 Od 1975 r., po utworzeniu Województwa Chełmskiego, Jerzy Grosman pracował do 1995 r. w Urzędzie Miasta Chełm na stanowisku kierownika Wydziału Oświaty, Kultury i Kultury Fizycznej, a po reorganizacji tego wydziału jako inspektor d/s oświaty, kultury i kultury fizycznej.

 W trakcie pracy zawodowej w latach 1972 – 1977 r. studiował na UMCS w Lublinie, uzyskując tytuł magistra pedagogiki kulturalno-oświatowej. W 1969 r. został instruktorem I kategorii w zakresie specjalizacji plastycznej (przyznawanej przez Ministra Kultury i Sztuki).

 Równolegle z pracą zawodową Jerzy Grosman prowadził aktywną działalność artystyczną i kulturalno-oświatową. Od 1959 r. do 1993 r. należał do Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Chełmskiej. W latach 1958 – 1981 był aktorem, charakteryzatorem i scenografem Teatru Ziemi Chełmskiej. Grał w 11 sztukach teatralnych, m. in. Babcię w sztuce K. I. Gałczyńskiego pt. Babcia i Wnuczek. Rola ta przyniosła mu owacyjne uznanie chełmskiej publiczności. Wykonał 16 scenografii do sztuk teatralnych granych na scenach Chełma i innych miast w Województwie Lubelskim, m. in. do Zemsty Aleksandra Fredry i Wieczoru trzech króli Szekspira .

 W 2004 r. był inicjatorem i współorganizatorem obchodów 100-ej rocznicy powstania w Chełmie Teatru Ziemi Chełmskiej, podczas których według jego projektu 11 grudnia 2004 r. odsłonięto w Chełmskim Domu Kultury tablicę upamiętniająca 100-letnią działalność teatru (wykonawca tablicy inż. Siczek). Dla koleżanek i kolegów aktorów z okazji jubileuszu wykonał – i podarował – 50 ekslibrisów oraz 4 znaczki okolicznościowe przedstawiające historię chełmskiego teatru.

 W 1958 r. z przyjacielem Tadeuszem Ścibiorem, wybitnym chełmskim artystą fotografikiem, plastykiem, nestorem chełmskich fotografów, założyli Chełmski Klub Plastyków Amatorów. W 1961 r. z W. Mroczko, T. Ścibiorem, Z. Winiarską, A. Kuśmierczykiem, S. Fitułą, B. Szyszkowskim, R. Rogowskim i A. Kuczyńskim zorganizowali w Chełmie Amatorski Klub Filmowy „Miś”.

 W 1960 r. Jerzy Grosman jako pracownik domu kultury, zorganizował pokazowe – jedne z pierwszych w Województwie Lubelskim – „Dni miejscowości”, które przez kilkanaście lat były wzorem corocznego organizowania tych dni przez miasta i powiaty Województwa Lubelskiego, prezentujące swój dorobek społeczno-gospodarczy i kulturalno-oświatowy w Lublinie.

 W okresie od 1969 do 1975 r. przewodniczył Komisji Społeczno-Wychowawczej w Chełmskiej Spółdzielni Mieszkaniowej.

 W 1982 r. był współinicjatorem budowy pomnika T. Kościuszki w Chełmie, współorganizatorem (w 1992 r.) obchodów 600-lecia Chełma oraz inicjatorem i autorem zrealizowanych projektów pomników upamiętniających miejsca bitew z czasów II wojny światowej w Wojsławicach, Woli Uhruskiej i Marysinie.

 Twórczość artystyczna Jerzego Grosmana w latach 1961 2019 prezentowana była na 16 wystawach indywidualnych oraz 16 wystawach zbiorowych, m. in. w Chełmie, Bystrzycy Kłodzkiej, Lublinie, Płocku, Puławach, Zamościu. Artysta brał udział w 10 plenerach artystycznych ogólnopolskich i regionalnych z udziałem artystów zagranicznych organizowanych przez Polski Związek Artystów Plastyków, m. in. w Krościenku (1955), Jarosławiu (1956), Olszance (1986), Suścu (1987).

 Jego prace artystyczne (obrazy, akwarele, rysunki, grafiki), przedstawiające architekturę i pejzaże Chełma i jego okolic, reprodukowane były w czasopismach regionalnych, np. „Ziemi Chełmskiej”, „Egerii”, „Roczniku Chełmskim”, „Kamenie”. Kilkadziesiąt prac znajduje się w kolekcjach prywatnych oraz w zbiorach placówek i instytucji kultury w kraju i zagranicą.

 Jerzy Grosman jest autorem 95 ilustracji do książek Longina Jana Okonia (Opowieści niedźwiedziego grodu, Legendy chełmskie, Niezwykłe dzieje pięknej Anny), Lidii Kośmińskiej i Aleksandra Bryka (Leśna kapela), Mariana Cichosza (Słowa prawdy), Arkadiusza Sanna (Bezwstydnica prawda), Zbigniewa Waldemara Okonia (Między teatrem a poezją. Życie i twórczość Reginy Możdżeńskiej).

 Za twórczość artystyczną oraz za pracę zawodową i społeczną w dziedzinie upowszechniania i rozwoju kultury Jerzy Grosman otrzymał wiele odznaczeń, nagród i wyróżnień m. in. Brązowy (1978) i Srebrny (1983) Krzyże Zasługi; medale: Brązowy – Za Zasługi dla Ligi Obrony Kraju (1983), Srebrny – Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej (1989), Za Zasługi w Upowszechnianiu Kultury Fizycznej (1994); odznaki: Tysiąclecia Państwa Polskiego (1966), Zasłużony Działacza Kultury (1972), Krajoznawczą Województwa Chełmskiego w stopniu brązowym (1978), Zasłużony dla Miasta Chełma (1985), Złotą – Zasłużony dla Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych (1985), Dyplom Honorowy Ministra Kultury i Sztuki (1979), Nagrodę artystyczną im. Kazimierza Andrzeja Jaworskiego (2007 – za całokształt twórczości).

 21 stycznia 2007 r. przyjaciele z Teatru Ziemi Chełmskiej – w pięćdziesięciolecie jego pracy artystycznej – ufundowali mu statuetkę pamiątkową jako wyraz ich zafascynowania jego twórczością malarską oraz jako podziękowanie za wieloletnią współpracę artystyczną i scenograficzną z Teatrem Ziemi Chełmskiej.

 Od 1995 r. Jerzy Grosman przebywa na emeryturze.

 W 2016 r. Joanna Sadowska pisała:

 „Grosman mimo upływających lat nie zwalnia tempa. Ciągle tworzy i udziela się w chełmskim środowisku kulturalnym. Jest aktywnym członkiem Chełmskiego Towarzystwa Muzycznego, uczestniczy w pracach Chełmskiego Towarzystwa Naukowego, a od 2008 r. jest studentem Uniwersytetu Trzeciego Wieku, w którym prowadzi uczelnianą kronikę.

 Jak sam zdradza, w planach ma jeszcze m. in. stworzenie kilkunastu portretów osób zasłużonych dla miasta i ziemi chełmskiej” („Kultura Chełmska”, „Twórcy Ziemi Chełmskiej. Jerzy Grosman. Ponad pół wieku ze sztuką” (nr 22/4/2016, s. 11).

 W 2017 r., w katalogu wystawy pt. Jerzy Grosman Malarstwo Rysunek, zorganizowanej z okazji 60-lecia jego pracy artystycznej przez i ze zbiorów Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza, Krystyna Mart, dyrektor Muzeum, stwierdziła:

 „Dla Jerzego Grosmana twórczość artystyczna – malarstwo, rysunek, projektowanie scenografii teatralnej czy działalność kulturalno-oświatowa to odnalezienie pełni życia. Jako motto życiowe swojej drogi artysty wybrał on myśli Josepha Conrada Korzeniowskiego, które okazują się bliskie przekonaniom twórcy, związanego z naszym miastem (Chełmem – przypis zwo) od ponad sześćdziesięciu już lat” (Jerzy Grosman. Malarstwo Rysunek. Katalog wystawy ze zbiorów Muzeum Ziemi Chełmskiej im. W. Ambroziewicza w Chełmie. Chełm 2017, s. 7. Komisarz wystawy, tekst katalogu, wybór prac Krystyna Mart).

 Myśli Josepha Conrada Korzeniowskiego Krystyna Mart umieściła jako motto swego tekstu o Jerzym Grosmanie.

 „Człowiek dlatego tak bardzo potrzebuje sztuki, ponieważ dopiero w świecie sztuki można zobaczyć siebie – nie takim jakim jest w życiu powszechnym, ale takim jakim jest naprawdę – w świecie sztuki człowiek odnajduje również siebie jakim chciałby i mógłby być. Sztuka oddaje rzeczywistość i odbija się od rzeczywistości, jest propozycją życia, życia lepszego, życia bardziej ludzkiego, nie tylko ukazuje rzeczywistość, ale również rzeczywistość na swój sposób rozlicza. Jest nie tylko świadkiem i zwierciadłem, ale i sędzią”.(Joseph Conrad Korzeniowski).

 Cytuję powyższe motto z artykułu Krystyny Mart, przybliżające Czytelnikom treść i przesłanie dzieł Jerzego Grosmana, doszukując się w nim odniesień do syntezy, ale i do genezy jego twórczości. Robię to z tym większym przekonaniem, bo Jerzego Grosmana znam od ponad pięćdziesięciu lat. Przez ten czas byłem świadkiem i stałym uczestnikiem w świecie jego sztuki, widząc go takim jakim był w życiu powszechnym, a także takim jakim stał się naprawdę jako człowiek, który w świecie sztuki odnalazł siebie jakim chciałby i mógłby być – i jakim jest dzisiaj w osiemdziesiątym szóstym roku swojego życia i sześćdziesiątym czwartym roku debiutu artystycznego.

 Jerzy Grosman swoją postawą artystyczną, działalnością społeczno-kulturalną, sposobem myślenia o sztuce nie tylko ukazuje rzeczywistość, ale również rzeczywistość na swój sposób rozlicza (…) oddaje rzeczywistość widzowi. Staje się swoistym przewodnikiem po świecie sztuki, odkrywa jej tajemnice, łączy w swojej twórczości – konsekwentnie, metodycznie – kompozycję różnorodnych technik i gamę subtelnych barw, sytuując ją w rzeczywistości mu najbliższej – w Chełmie i Ziemi Chełmskiej. Pozwala odbiorcy samodzielnie zinterpretować rzeczywistość, nie narzuca mu własnego widzenia tej rzeczywistości, wskazuje np. w ekslibrisach czy portretach chełmskich pisarzy ukryte pod warstwą plastyczną treści i idee literackie w dziełach tych pisarzy, silnie akcentując związki własnej twórczości artystycznej z bliskimi mu twórcami, z Chełmem i Ziemią Chełmską.

 Twórczość Jerzego Grosmana – od początku jego drogi artystycznej – ewoluowała w kierunku własnych, oryginalnych środków wyrazu: jego postawa artystyczna, sposób myślenia o sztuce i tworzenia sztuki wskazują, że jego formuła twórcza jest wciąż aktualna, nabiera nowych, interesujących treści, barw i koncepcji wypowiadania się przez sztukę.

 Longin Jan Okoń 22 października 1961 r., po obejrzeniu w Powiatowym Domu Kultury w Chełmie wystawy Jerzego Grosmana, ponad 40 prac tam wystawianych „podzielił na dwie zasadnicze grupy – obrazy odtwarzające rzeczywistość w sposób realistyczny oraz obrazy o charakterze picassowskim (…). W grupie pierwszej do najlepszych należą akwarelowe portrety: „Macierzyństwo”, ”Pejzaż z Chełma”, ”Widok z ulicy Wojsławickiej”, a w grupie drugiej – „Burza”, „Zapadł zmierzch”, „Zaduszki”, „Stary niedźwiedź” i „Ślub”. Ten ostatni obraz posiada zaskakujące rozwiązanie twórcze. Namalowany jest w formie trójkątów, które tworzą twarz posiadającą cechy autoportretu”.

 O wystawie indywidualnej Jerzego Grosmana, zorganizowanej w 1966 r. w Powiatowym Domu Kultury w Chełmie, autor artykułu o pseudonimie (Miecz.) pisał w „Sztandarze Ludu” z dnia 10 listopada 1966 r. :

 „Wystawione dzieła przyniosły J. Grosmanowi uznanie wśród zwiedzających. Artysta potrafi umiejętnie stosować skalę barw, unika tradycyjnych technik i ciągle szuka nowych dróg i pomysłów”.

 Tenże autor (pseudonim /Miecz./) w 1975 r. („Sztandar Ludu” z 1 grudnia 1975 r.) stwierdzał:

 „Kto zwiedzał w Chełmie, Lublinie, Zamościu, Płocku, Bystrzycy Kłodzkiej, Białej Podlaskiej plastyczne wystawy, zna tego skromnego, prostego człowieka, pamięta jego obrazy. Miłośnicy malarstwa nieraz przystają przed płótnami Grosmana, zastanawiając się, skąd u tego malarza tyle natchnienia, tyle miłości do przyrody, krajobrazu”.

 Bliska tej opinii jest wypowiedź Longina Jana Okonia z 1979 roku, który komplementując drogę twórczą Jerzego Grosmana, wymieniając „wielorakie techniki plastyczne J. Grosmana”, stwierdzał:

 „To nie są utwory epigońskie, lecz oryginalne, zaskakujące często widza swym nowatorstwem. Skala konwencji twórczej Jerzego Grosmana jest szeroka – od realistycznych grafik po malarstwo abstrakcyjne, od pejzaży do przedziwnych deformacji świata, od sztuki użytkowej po doskonale stworzone portrety” (”Kurier Lubelski” z dnia 1-3 czerwca 1979 r.).

 W „Tygodniku Chełmskim” z 4 września 1982 r. autor artykułu „Po plenerze”, podpisany (K.) zauważył:

 „Największym powodzeniem wśród odbiorców cieszyły się obrazy dobrze znanego chełmianom Jerzego Grosmana. Nie wypływało to bynajmniej z racji wieku i sprawowanego urzędu lecz z wysokiej jakości jego prac (…). Jerzy Grosman (…) rozpoczynał od form zbliżonych do kubizmu, potem malował obrazy przesiąknięte filozoficzną refleksją nad światem. Obecnie powrócił do realizmu…”.

 Ważnym wydarzeniem kulturalnym w Chełmie w 1984 r. było wydanie przez Wojewódzki Dom Kultury w Chełmie ekslibrisów Tadeusza Ścibiora i Jerzego Grosmana oraz zorganizowanie w Klubie Międzynarodowej Prasy i Książki w Chełmie wystaw tychże ekslibrisów, tłumnie odwiedzanych przez chełmian. W katalogach obu wystaw, opracowanych przez Longina Jana Okonia, umieszczono 21 ekslibrisów Tadeusza Ścibiora i 20 ekslibrisów Jerzego Grosmana, poświęconych wyróżniającym się działalnością, głównie kulturalną, chełmianom.

 Pozostańmy przy ekslibrisach Jerzego Grosmana. Longin Jan Okoń określił je jako „finezyjne, z umiarkowaną dozą deformacji; obfitują w elementy ornamentyki i w szczegóły będące po części symbolami odnoszącymi się do właściciela znaku. W ujęciu formalnym – są wszystkie kompozycyjnie jednolite; tworzą zwartą serię, choć ich wielkość jest zróżnicowana. Każdy z tych graficznych znaków posiada wiele artystycznego czaru”.

 Anna Kraczkowska natomiast w artykule „Księgoznaki chełmskie” (”Tygodnik Chełmski” z 16 czerwca 1984 r.) dostrzegła w nich „zdeformowane elementy rzeczywistości. Dużo jest w nich znaków, symboli i ornamentyki roślinnej. Te motywy pojawiają się najczęściej (…). Jerzy Grosman swoje ekslibrisy wykonał m. in. dla chełmskich literatów (…), ludzi teatru (…), ekslibrisy mają też muzycy, plastycy i muzealnicy”.

 W 2010 roku Wydawnictwo TAWA Taurogiński Waldemar wydało w pięknej oprawie graficznej ekslibrisy Jerzego Grosmana. „Większość jego ekslibrisów – stwierdził Waldemar Taurogiński – ma charakter kolażowy, określający co najmniej kilka cech charakteryzujących właściciela znaku. W swoich miniaturach graficznych kreśli niemalże portrety osobowościowe swoich bohaterów, ich związki uczuciowe i rodzinne, a także dokonania artystyczne, zawodowe, hobbystyczne czy społecznikowskie.

 Niniejsza publikacja to wartościowa kolekcja ponad dwustu ekslibrisów przede wszystkim chełmian różnych zawodów i profesji. Jest oryginalnym zapisem istnienia ludzi, zanurzonych w konkretnej czasoprzestrzeni Chełma, w której przyszło im żyć i pracować”. (Chełmianie i inni w ekslibrisach. Jerzy Grosman. Wydawnictwo TAWA Taurogiński Waldemar. Chełm 2010, s.16).

 To zauroczenie człowiekiem, jego losem, realizmem codziennego życia, Chełmem i Ziemią Chełmską są ważną realizacją drogi twórczej Jerzego Grosmana, a w konsekwencji źródłem jego artystycznych i dokumentalnych osiągnięć twórczych.

 22 marca 1986 r., otwierając w Wojewódzkim Domu Kultury w Chełmie wystawę Jerzego Grosmana, Teresa Chomik-Kazarian, wybitna artysta plastyk, organizatorka ponad 130 wystaw w kraju i zagranicą, kreatorka i animatorka współczesnego środowiska artystycznego Chełma i powiatu chełmskiego, założycielka m. in. Stowarzyszenia Twórczego „Pasja” w Chełmie oraz grupy plastycznej „Tęcza” w Rejowcu Fabrycznym, prowadząca obecnie z mężem Oganesem Kazarianem prywatny Dom Pracy Twórczej i Galerię Owik w Uhrze k/Chełma, powiedziała:

 „Jerzy Grosman jest twórcą bardzo płodnym, wypowiadającym się w wielu dyscyplinach plastycznych. Na wystawie prezentowane są prace obrazujące przekrojowo cały dorobek autora. Oglądając akwarele, gwasze, tempery, rysunki, grafiki i obrazy olejne, widać wyraźnie odbicie wielu kierunków i tendencji, wobec których twórca nie mógł być obojętny (…). Płótna te są zawsze rozpoznawalne, autorstwa nie można pomylić, znalazł więc twórca swój styl…”.

 Teresa Chomik-Kazarian, śledząc drogę rozwoju artystycznego Jerzego Grosmana, wskazała na dwa istotne momenty, które ukształtowały jego „język plastyczny i formę” twórczości:

 ”W latach 60-tych – stwierdziła – kiedy to do Polski napłynęły ze wszystkich stron informelowskie tendencje i znalazły tu swój wyraz i formę, Jerzy Grosman z dużą wrażliwością starał się znaleźć własny język plastyczny dla przekazania myśli i uczuć, korzystając jedynie z doświadczeń wielkich artystów przy poszukiwaniach warsztatowych. Najbardziej upodobał sobie szybkie szkicowe malarstwo akwarelowe, które pozwalało mu na uchwycenie przelotnej chwili zmian zachodzących w naturze, jak czynili to impresjoniści. Temperą, olejem malował sceny z życia człowieka – widać w nich przemyślenia, koncentrację nad tematem, kompozycją i kolorem. Są to prace realistyczne z jednego okresu twórczości, natomiast kolejny okres to próby syntezy, uproszczenia, postać ludzka ulega deformacji, porażeniu formy (…). Od wielu lat Jerzy Grosman uprawia prawie wyłącznie malarstwo olejne, bardzo odmienne w swej wypowiedzi ikonograficznej i plastycznej od wcześniejszej twórczości plastycznej”.

 Wypowiedź Teresy Chomik-Kazarian kieruje uwagę widza na wartości artystyczne prac Jerzego Grosmana, który w okresie realistycznym „tworzył cykle, może nawet nie zamierzone, dotyczące wyboru tematyki. Urzekają smutne i jakże refleksyjne, rysowane piórkiem, postacie dźwigające na swych barkach okrucieństwo czasu. Tu autor niczego nie upiększa, nie woaluje, oczy staruszki tępo patrzą w ziemię, twarz poorana zmarszczkami, sylwetka mocno pochylona – już się nie wyprostuje, pogodzona z przegranym losem, zrezygnowana. Odmienne w nastroju są kolorowe gwasze, gdzie wszystko zmaga się z życiem – kontrasty, światło i cienie świadczą o jego barwności, zmienności”.

 Omawiając malarstwo olejne Jerzego Grosmana, Teresa Chomik-Kazarian podkreśliła, że „są to najczęściej pejzaże, bardzo pogodne w nastroju, pełne słońca, powietrza (…). Inspiracją jest wyłącznie natura z jej pięknem, różnorodnością, zmiennością. Łatwość warsztatowa pozwala Grosmanowi malować trudne, rozległe pejzaże krasnobrodzkie i surowe z okolic Okuninki, gdzie płaskość terenu pozwala widzieć tylko wodę i las. Pejzaż miejski, głównie Chełma, z architekturą wtopioną w zieleń drzew też nie sprawia autorowi kłopotów – umie patrzeć, wybierać i przenosić wrażenia na przeważnie dużego formatu płótna”.

 W podobnej skali ocen o twórczości artystycznej Jerzego Grosmana wypowiedziała się Krystyna Mart w cytowanym Katalogu wystawy Jerzego Grosmana:

 „Jerzy Grosman jest autorem realistycznych pejzaży i portretów tworzonych z natury oraz kompozycji z wyobraźni. Inspiracją do wielu obrazów jest miasto Chełm i okolice, które – jak wyznaje artysta – zauroczyły go pięknem krajobrazu, panoramą kredowych wzgórz, malowniczymi uliczkami, czy rozległymi wokół polami, różnorodnością i zmiennością świata przyrody. Znalazło to odzwierciedlenie w barwnych pejzażach Chełma, wykonanych akwarelą oraz czarno-białych kompozycjach z lat siedemdziesiątych XX wieku. W tej grupie są oryginalne rysunki kreślone dynamicznie świecą i czarnym tuszem, z cyklu Chełm, ukazujące charakterystyczne zabytki architektury i zaułki miasta, albo tworzone tuszem i patykiem, w których autor posługiwał się syntetyczną formą i linearnym konturem. (…). Efektem jego poszukiwań nowoczesnych środków wyrazu są abstrakcyjne obrazy jak Kompozycja I (1967, olej), Kompozycja II – Błysk światła 1967, olej)”.

 Krystyna Mart wskazała na ważną skłonność Jerzego Grosmana w operowaniu barwami czarno-białymi, dopełnionymi rysunkiem piórkiem, dynamiczną kreską, jakby akordem dominującym, którymi – niby mimochodem – wprowadza on widza w aluzyjną rzeczywistość przedstawianych kompozycji. W ten sposób nie narzuca on widzowi własnego widzenia świata, ale sugeruje, pozwala mu na indywidualną interpretację znaków i barw jego twórczości (tworzonej w ciągu kilkunastu kolejnych lat) i odczytywania – ukrytych w niej – treści oraz humanistycznego przesłania.

 „Interesującą część twórczości artysty – pisze Krystyna Mart – stanowią także czarno-białe impresje z 1981 roku (…), w których autor podjął próbę wydobycia obrazu techniką lawowania tuszem. Wydawałoby się, że w tych pracach kształty, stanowiące wyobrażenie pewnych sytuacji, zjawisk atmosferycznych, czy tło akcji walczących żołnierzy, wyłoniły się w przestrzeni kompozycji samoistnie. Jednak – tylko pozornie są niezależne od woli twórcy – malowane szybko kompozycje, alla prima, powstały w efekcie nanoszenia walorów, przy użyciu tuszu nakładanego pędzlem na powierzchnię wilgotnego papieru i ostatecznie dopełnione rysunkiem piórkiem, dynamiczną kreską, jakby akordem dominującym. Na niewielkich formatach prac skoncentrowane zostały trudne do zobrazowania tematy, jak Cyklon, Halniak (…), a zredukowana do czerni i bieli specyfika przedstawiania pozwoliła na precyzyjne wydobycie waloru, uchwycenie głębi wyrażanej myśli – wizji autora. Rozpływanie się kształtów kreowanej rzeczywistości – umiejętność notowania zdarzeń plamą i kilkoma kreskami, trudna do uchwycenia ulotność zjawisk – cechuje prace tego cyklu. Artystyczna oszczędność środków wyrazu i trafność w syntetycznym oddaniu kształtu, skala motywów przedstawianych w kompozycjach pozostawiają jednak wyobraźni widza, w pewnym stopniu, swobodę interpretacji obrazowanych sugestywnie przez artystę tematów.

 Warte uwadze są również prace w technice mieszanej (akwarela, tusz, grafit), w których autor, poszukując własnych środków wyrazu, posługiwał się formą syntetyczną i linearnym konturem (…) oraz zgeometryzowane kompozycje z lat sześćdziesiątych (…) a także pejzaże wykonane akwarelą podczas plenerów artystycznych (…) a z wczesnego okresu twórczości z lat pięćdziesiątych realistyczne portrety rysowane węglem (…). Nowoczesne ujęcie tematu krajobrazu przemysłowego miasta znalazło odzwierciedlenie w obrazach (…), które pozwalają zaliczyć ich twórcę do grona znaczących i utalentowanych artystów. (Jerzy Grosman. Malarstwo Rysunek. Katalog wystawy ze zbiorów Muzeum Ziemi Chełmskiej im. W. Ambroziewicza w Chełmie. Chełm 2017, s. 8. Komisarz wystawy, tekst katalogu, wybór prac Krystyna Mart).

 Charakterystyczne, zbliżone do powyższych ocen, są wypowiedzi uczestników wystaw, wpisywane do kroniki pt. ”Wystawy malarstwa Jerzego Grosmana”. Oto niektóre z nich:

 ”Po raz pierwszy oglądam wystawę prac J. Grosmana i muszę przyznać, że bardzo mi się podobała. Pokazuje ona jakby przekrój całej jego twórczości. Znajdują się tu obrazy z lat poprzednich, jak i te najnowsze. Temat prac, kolorystyka i forma na długo przyciąga wzrok oglądającego. Na szczególną uwagę zasługują pejzaże – bogate w zestawienie kolorów, jak i oddające piękno polskiego krajobrazu” (Halina Pióro. Chełm, dnia 2 XI 1966 r.).

 „Pogratulować p. Jurkowi nowych stadiów rozwoju. Dwaj chłopcy, emalia, pejzaże – pozwalają ujrzeć znane rzeczy jakoś ładniej, w bardziej zrozumiały sposób” (Andrzej Piwowarczyk, 4.11. 66 r.).

 „Wystawa obrazów (…) bardzo mi się podobała i zaimponowała swym ogromem (…). Dużo jest tu ładnych obrazów. Najbardziej jednak podobały mi się obrazy imitujące przyrodę. Bardzo żywo odtworzył Pan barwy, które są jak prawdziwe. Tyle prawdziwości jest w tych obrazach, że nie można tego wypowiedzieć (…). Obrazy: „Pejzaż wiejski rankiem” i „Pejzaż wiejski o zachodzie słońca” są piękne. Składam Panu wyrazy mojego szczerego uznania (Eulalia Misiura, kl. VIII„a”).

 Jerzy Grosman od początku kariery zwodowej, twórczości artystycznej i działalności społeczno-kulturalnej – co mocno podkreślam – związał się ze środowiskiem chełmskim. Był to jego świadomy wybór. Wybór ten uzasadnił w wywiadzie udzielonym mi w czerwcu 1979 roku:

 „Malarstwo olejne oraz akwarela dają mi zawsze najwięcej satysfakcji twórczej. Pozwalają najpełniej wyrazić piękno przyrody, człowieka, ziemi rodzinnej. Bardzo lubię malować portrety ludzi, w których staram się ukazywać wnętrze człowieka, barwy jego życia, pracę, sposób myślenia i odczuwania (…). Chciałbym wyrazić głębię życia ludzkiego, podkreślić wkład szczególnie ludzi nieznanych, tych wielkich twórców naszej codzienności, w historię przemian naszej ziemi”.

 Zapytany w tymże wywiadzie, czym dla niego jest „nasza ziemia”, odpowiedział:

 „Ziemia Chełmska i Chełm urzekły mnie swoim położeniem, niepowtarzalnym kształtem urbanistycznym, przepiękną panoramą kredowych wzgórz oraz wielką romantycznością starych uliczek, zaułków, pól i jezior. Dla malarza to chyba najlepsza inspiracja twórcza. Pragnę to wszystko utrwalić, przekazać innym, opowiedzieć barwą i kolorem w sposób najrealniejszy, ale odpowiadający mi artystycznie” („Chełm 80”, czerwiec 1979 r.).

 W 2001 r. w wydawanej przez Chełmskie Towarzystwo Regionalne, pisanej przeze mnie, serii wydawniczej Sylwetki Zasłużonych Chełmian, w opracowaniu pt. Jerzy Grosman artysta-plastyk, działacz kultury, regionalista chełmski, stwierdziłem:

 „Trzeba pamiętać (…), że przez ponad 30 lat jego lub pod jego kierunkiem scenografie oraz wystroje plastyczne ulic, placów, placówek kultury i gmachów publicznych towarzyszyły różnego rodzaju imprezom artystycznym i sportowym, festynom, kiermaszom i zabawom w Chełmie, powiecie chełmskim i byłym województwie chełmskim.(…). Jerzy Grosman w historii Chełma pozostanie przede wszystkim jako organizator życia plastycznego naszego miasta oraz artysta-malarz, którego prace plastyczne oprócz walorów artystycznych posiadają szczególnie cenne dla tej ziemi wartości poznawcze i dokumentalne. (Zbigniew Waldemar Okoń, Jerzy Grosman artysta-plastyk, działacz kultury, regionalista chełmski. Chełm 2001, s.16).

 Społecznikowska postawa Jerzego Grosmana, organizatorska praca na rzecz rozwoju chełmskiego środowiska plastycznego, ogromna pasja działania, upór i chęć kreowania, rozwijania i dokumentowania plastycznej rzeczywistości Chełma, skromność bycia sobą, prostota środków artystycznego tworzenia, malarstwo, ilustracje, rysunek, grafika, ekslibrisy o najwyższych standardach artystycznych, realistyczne traktowanie przedstawianych płaszczyzn i obrazów, a zarazem impresjonistyczne, humanistyczne treści i przesłania jego dzieł, poparte ogromną wrażliwością i intuicją twórczą, pozwalają jak uznała Krystyna Mart – zaliczyć ich twórcę do grona znaczących i utalentowanych artystów, a jego twórczość artystyczną oraz działalność społeczno-kulturalną i zawodową do trwałych, wpisanych w dziedzictwo kulturowe Polski, osiągnięć chełmskiej kultury XX wieku.

Poprzedni artykułO Janie Kobuszewskim ciąg dalszy…
Następny artykułAnthony Blunt – jeden z najważniejszych agentów NKWD w czasie II wojny światowej i po jej zakończeniu
Zbigniew Okoń
Zbigniew Waldemar Okoń - pisarz, animator kultury, regionalista. Ukończył filologię polską na UMCS w Lublinie (1968) oraz 3-letnie studia podyplomowe na Uniwersytecie Warszawskim (1991). Dyrektor Zasadniczej Szkoły Zawodowej (1969-1974), wizytator Kuratorium Oświaty i Wychowania (1975), dyrektor Wojewódzkiego Domu Kultury w Chełmie (1975-1987), wicedyrektor d/s naukowych i konserwatorskich Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie (1987-1991), nauczyciel dyplomowany szkół chełmskich (1982-1989, 1991-2002). Od 2003 roku na emeryturze. Redaktor naczelny studenckiego, ogólnopolskiego, naukowego pisma „Językoznawca” (1965-1968), współzałożyciel i wiceprzewodniczący Studenckiej Grupy Literackiej „Kontrapunkty” w Lublinie (1965-1968). Współredaktor „Ziemi Chełmskiej” oraz wydawnictw poświęconych chełmskiemu szkolnictwu (1968-2005). Członek Grupy Literackiej „Pryzmaty” w Chełmie (1969-1990, przewodniczący 1983-1990), Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Chełmskiej (sekretarz Zarządu 1975-1987). Lubelskiego Oddziału Związku Literatów Polskich (1984-, wiceprezes Oddziału 2006-2010, przewodniczący Komisji Rewizyjnej Oddziału 2010-,). Debiutował w „Ziemi Chełmskiej” (1962). Autor 7 tomów poetyckich, 1 powieści, 11 monografii twórców i regionalistów chełmskich.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here