W latach III Rzeczypospolitej wyraźniej eksponowany jest polski interes narodowy i przedmiotem zainteresowań stały się także sprawy tożsamości narodowej. Nasiliły się one zwłaszcza w dyskusjach przed uchwaleniem Konstytucji RP w 1997 roku oraz w sprawach udziału Polski w Unii Europejskiej. Pojawiły się przy tym również demagogiczne wystąpienia, iż integracja europejska grozi utratą przez Polskę tożsamości narodowej.
Złożone treści tożsamości narodowej wielostronnie prezentowało wielu autorów, m.in. Adam Bromke, Czesław S. Bartnik, Mieczysław A. Krąpiec, Antonina Kłoskowska, Tadeusz Łepkowski, Zbigniew Bokszański, Krzysztof Koseła, Ewa, Elżbieta Skotnicka-Illiasiewicz, Andrzej Szpocińskii Anna Pawełczyńska. Nastąpiły też liczne wznowienia wydawanych w latach międzywojennych prac Feliksa Konecznego. Problematyka polskiej tożsamości narodowej jest trudna do jednoznacznej oceny. Artykuł poniższy prezentuje stanowisko autora.
Polska tożsamość narodowa bywa zastępowana poniższymi określeniami:
– polskość (Tadeusz Łebkowski, Jan Kieniewicz, Czesław S. Bartnik),
– etos polski (Feliks Koneczny, Antonina Kłoskowska),
– duch narodu (Jerzy Surdykowski, Antoni Chołoniewski).
– tożsamość kulturowa.
Podstawą tożsamości narodowej jest kultura, ułatwiająca narodowi trwanie i kreowanie rozwoju. Istotną rolę wywiera istniejący potencjał kulturowy państwa skupiający kompleksy zabytkowe, zbiory muzealne, funkcjonujące instytucje kulturalne, potencjał szkolnictwa i wyższych uczelni oraz tradycje i zwyczaje narodowe Wpływa na nią wyraźnie stan świadomości członków narodu. Największy wpływ na charakter narodu wywierają grupy wiodące: pisarze, historycy etnografowie, artyści i uczeni oraz ośrodki ich działania uczelnie, placówki badawcze stowarzyszenia kulturalne i towarzystwa naukowe. Ważna jest pamięć wspólnej przeszłości[1].
Tożsamość narodowa kształtuje się przez długi czas, jest odporna na doraźne działania władcze i eksperymenty polityczne. Łączy dorobek kulturowy, przyjęte wartości, idee, symbole i stereotypy utrwalone w języku, obyczajach oraz tkwiące w ludzkiej świadomości. W literackiej formie istotę tożsamości narodowej ujęła Jadwiga Żylińska pisząc: „Mury można zburzyć, krajobraz przeorać czołgami, napisy na ścianach zamalować, granice zmienić, ludzi zdziesiątkować, przesiedlać lub zamknąć, ale nie można unicestwić świata symboli obecnych w podświadomości spadkobierców”.[2] Korzystnie na zachowanie świadomości narodowej wpływają świętowane jubileusze i obchody rocznic znaczących dla życia narodu, utrwalających jego odrębność oraz wskazujących na wartości znaczące dla młodego pokolenia.
Na tożsamość narodową wpływają głównie: dziedzictwo kulturowe narodu, wspólnota językowa, trwała świadomość odrębności narodowej, emocjonalne więzy mieszkańców, charakterystyczne obyczaje i zwyczaje oraz symbole narodowe. Zasadniczy wpływ na kształt tożsamości narodowej wywiera trwały potencjał kulturowy państwa, skupiający: zbiory muzealne, kompleksy zabytkowe, biblioteki, dzieła sztuki, poziom wykształcenia społeczeństwa, stan uczelni, prężność i znaczenie funkcjonujących instytucji kulturalnych Istotna jest również pamięć wspólnej przeszłości.
Na kształt polskiej tożsamość narodowej wpływają też Polacy pozostający poza granicami kraju rodzinnego, zwłaszcza działania takich „bastionów polskości” jak: Instytut Polski i Muzeum gen. Sikorskiego w Londynie, Instytut Literacki (Maisons – Laffitte) w Paryżu, Instytuty Piłsudskiego w Nowym Jorku i Londynie, Muzeum Polskie w Rapperswillu, Polski Ośrodek Społeczno-Kulturalny w Londynie, czy Biblioteka Polska w Paryżu. Wielkie zasługi w utrwalaniu kultury polskiej na emigracji położyła Fundacja Rodziny Lanckorońskich, gromadząca zabytki kultury polskiej i wspierająca edukację polskiej młodzieży.
Bazę polskiej tożsamości tworzą długofalowe wydarzenia i wartości narodowe[3]. Można do nich zaliczyć:
– ważne akty dziejowe narodu (chrzest Polski, unia polsko-litewska, powstanie odrodzonego państwa polskiego po I wojnie światowej);
– twórczość wielkich artystów (Jana Matejki, Stanisława Wyspiańskiego, Ignacego Paderewskiego, Fryderyka Chopina);
– epopeje narodowe (Pan Tadeusz A. Mickiewicza, Trylogia H. Sienkiewicza, Wesele Wyspiańskiego, Chłopi Reymonta);
– wielkie postacie narodowe ( Władysław Jagiełło, Stefan Batory, Tadeusz Kościuszko, Józef Piłsudski, Jan Paweł II);
– miejsca pamięci narodowej (Wawel, Zamek Królewski w Warszawie, Katyń, Charków, Miednoje, Monte Cassino);
– miejsca kultu religijnego (Jasna Góra w Częstochowie, Ostra Brama w Wilnie);
– symbole narodowe (flaga biało-czerwona, orzeł biały na czerwonym tle, hymn narodowy);
– wartości języka polskiego;
– utrwalone przez wieki obrzędy i zwyczaje narodu polskiego.
Na kształt polskiej tożsamości narodowej wpływają także zasadnicze wartości „cywilizacji europejskiej” („cywilizacji zachodniej”, „cywilizacji chrześcijańskiej”) czyli: greckie tradycje kulturalno-intelektualne i etyczne, rzymskie tradycje państwowe i prawne oraz uniwersalistyczne wartości chrześcijańskie. Powyższa „triada” tożsamości europejskiej wzbogacona została o utrwalone reguły demokracji, trójpodział władz i rozwinięty system praworządności. Po reformach oświeceniowych ukształtował się w Europie pluralizm światopoglądowy i polityczny. Europa prezentuje naukowy obraz świata oraz rozdział między kulturą religijną i świecką.[4] Polska przejmowała, przekształcała i rozwijała wzorce kulturowe oraz inspiracje pochodzące z zewnątrz. Kultura polska jest od stuleci zachowała więzi z dorobkiem kultury europejskiej. Zachowała więzi z uniwersytetami europejskimi, nurtami umysłowymi i osiągnięciami kulturowymi Europy.
Tożsamość polską łączyło z narodami Europy wiele czynników: religijne (poprzez chrześcijaństwo), prawne (poprzez przejmowane reguły prawa), edukacyjne (poprzez przejmowanie wzorów wykształcenia) i artystyczne (poprzez artystyczny dorobek zachodni).[5] Wzór cywilizacyjny Polacy upatrywali najczęściej we Francji, Niemczech i Włoszech. Zdarzają się także autorzy uznający Polskę za „serce Europy”[6].
Polska współdziałała z wieloma narodami europejskimi. Jeden z największych muzyków polskich , Fryderyk Chopin miał pochodzenie francuskie. Podobne korzenie miał malarz Jan Piotr Norblin. Twórca 6 tomowego Słownika języka polskiego Samuel Bogumił Linde wywodził się ze Szwecji. Rodzina Karola Estreichera („ojca bibliografii polskiej”) miała korzenie austriackie, a wielki historyk dziejów Polski, Joachim Lelewel wywodził się ze spolonizowanej szlachty pruskiej. Aleksander Gieysztora dowodzi, że Mikołaj Kopernik i Wit Stwosz mogą służyć za przykład „koegzystencji ludności niemieckojęzycznej, osiadłej i przybywającej z krajów niemieckich, i jej twórczości w środowiskach miejskich Królestwa Polskiego”.[7] Wartościom zachodnim w Polsce przydawano stylu i ducha polskiego, często typowego dla danej dzielnicy czy ziem, stąd Madonny europejskie dały inspirację polskiej Madonnie z Krużlowej czy Najświętszej Marii Pannie z ołtarza Wita Stwosza w Krakowie. Głośny wiersz Do radości, romantycznego twórcy niemieckiego Friedricha Schillera, był inspiracją dla tworzenia Ody do młodości Adama Mickiewicza. Polska odgrywała zarazem rolę pomostu, pośrednika i krzewiciela kultury europejskiej wśród mniejszych państw wschodnioeuropejskich.
Po wstąpieniu do Unii Europejskiej Polska ceduje część suwerennych uprawnień na cele wspólnotowe, zachowując swoją tożsamość narodową. Bazuje na wspólnym dziedzictwie kulturowym i religijnym Europy. Artykuł drugi Traktatu o Unii Europejskiej stanowi: „Unia opiera się na wartościach poszanowania godności osoby ludzkiej, wolności, demokracji, równości państwa prawnego, jak również poszanowania praw człowieka, w tym praw osób należących do mniejszości. Wartości te są wspólne Państwom Członkowskim w społeczeństwie opartym na pluralizmie, niedyskryminacji, tolerancji, sprawiedliwości, solidarności oraz na równości kobiet i mężczyzn[8].
Charakterystyczne cechy polskiej tożsamości narodowej to:
– Idee wolnościowe.
Naród polski słynął w Europie z tradycji wolnościowych oraz utrwalonych wolności szlacheckich.[9] Polacy wielokrotnie podejmowali walki zbrojne o wolność narodową i uczestniczyli w walkach o wolność innych krajów w myśl hasła „za wolność naszą i waszą”. W XX wieku Polacy zorganizowali przeciwko Niemcom trzy powstania śląskie, powstanie wielkopolskie oraz powstanie warszawskie. Po II wojnie światowej wystąpiły w naszym kraju najliczniejsze w Europie dążenia wolnościowe społeczeństwa przeciwko autorytarnej władzy w latach 1956, 1968, 1970, 1976 i 1980-1981oraz przeciwko powojennemu uzależnieniu kraju przez Moskwę.
– Duże wpływy katolicyzmu.
Wartości religijne ściśle zespoliły się z kulturą i obyczajami polskimi. W ocenie Krzysztofa Koseły między polskością i katolicyzmem ukształtowała się „splątana tożsamość”.[10] W latach zaborów Kościół katolicki stał się depozytariuszem polskiej tożsamości i niezawisłości narodowej. Bronił nie tylko wiary, lecz także praw narodu przeciw zaborcom. Eksponował potrzebę utrwalania wspólnoty religijnej Polaków, okrążonych przez prawosławną Moskwę, luterańskie Prusy, kalwiński Siedmiogród i mahometańską Turcję. W tym czasie w Europie ukształtował się nawet stereotyp „Polak – katolik”.[11]
Polski katolicyzm w Europie odznacza się szczególnym kultem Matki Boskiej. Sanktuarium Jasnogórskie w Częstochowie jest głównym miejscem kultu maryjnego i najważniejszym miejscem pielgrzymkowym w Polsce. Występuje kult Maryjny i przy wielu drogach kraju wyrastają kapliczki poświęcone Matce Boskiej. [12]Po wyborze kardynała Karola Wojtyły na papieża w 1978 roku nastąpiło szersze zaangażowanie religijne Polaków. Szczególne znaczenie dla narodu polskiego miały pielgrzymki papieża do kraju rodzinnego. Podczas pielgrzymki w Warszawie w 1979 roku wystąpiło wezwanie Jana Pawła II do odnowienia ziemi polskiej. Bardzo cenne dla narodu było jego poparcie dla integracji poprzez porównanie „od Unii Lubelskiej do Unii Europejskiej”.
Przemiany w Polsce rozpoczęte w 1989 roku zwiększyły wpływy kościelne w państwie, w literaturze, sztuce i szkolnictwie wyższym. Funkcjonuje kilka uczelni katolickich (Katolicki Uniwersytet Lubelski, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie, Uniwersytet Ignatianum w Krakowie, Akademia Kultury Społecznej i Medialnej w Toruniu) oraz utworzono wydziały teologiczne na uniwersytetach. Rozwija się wiele kościelnych inicjatyw publicystycznych i wydawniczych (Radio Maria, Telewizja Trwam).Rozszerzono działalność kapelanów w wojsku, policji ,straży granicznej oraz wśród innych grup zawodowych. Analizujący te problemy Krzysztof Koseła dowodzi, że kościół katolicki w III Rzeczypospolitej „ma terytorialną organizację, formalnie poświadczone członkostwo, wyraźne przywództwo i szeregi oddanych sprawie funkcjonariuszy”.[13]
– Pozostałości szlachetczyzny
Stan szlachecki w Polsce wywarł silny wpływ na naród polski. Jego pozycję utwierdzały w kraju tradycje wolnej elekcji, słabości władzy monarchów, wolność podatkowa, swoboda wypowiedzi oraz przywilej „neminem captivabimus” zapewniający , że szlachcica nie można więzić bez wyroku sądowego. Polski naród „szlachecki” duże znaczenie przywiązywał do symboli (herb, pieczęć) ubioru i obyczaju. Po oficjalnej likwidacji przywilejów szlacheckich dalej utrzymują się pozostałości szlachetczyzny: dążenia do utrzymywania hierarchiczności i przywilejów, poczucie „pańskości”, tradycje ucztowania, organizowanie wystawnych uroczystości rodzinnych (chrzciny, pierwsze komunie, wesela), bali charytatywnych osób „dobrze urodzonych”, itp.[14]
– Zmienny stosunek narodu polskiego do państwa
Polskie losy narodowe sprawiły, że w społecznym odczuciu większe znaczenie jest nadawane sprawom narodowym, aniżeli sprawom państwa. Problem ten trafnie charakteryzował socjolog Władysław Markiewicz pisząc: „W tym samym czasie , kiedy ideę odrębności narodowej niemalże sakralizowano, przypominając, że co dzień Polak narodowi służy i że o Polsce, jak o matce nie mówi się źle,”[15] państwo polskie oceniano krytyczniej. Władze kościelne silniej na ogół eksponują cele narodowe, aniżeli państwowe.
Czynione są próby stawiania interesów partyjnych ponad interesami państwa. Przywódca Prawa i Sprawiedliwości ,Jarosław Kaczyński doprowadził do „wyznaczenia” prezydenta kraju, premierów Beatę Szydło i Mateusza Morawieckiego, przewodniczącej Trybunału Konstytucyjnego i przewodniczącej Sądu Najwyższego Takie działania rodzą zjawiska nieufności i podejrzliwości wobec państwa polskiego. Zbyt rzadko państwo jest traktowane jako instytucja służebna wobec narodu, spełniająca funkcje opiekuńcze wobec obywateli.
Występują też zjawiska określane jako „wolność po polsku””, czyli dążenie do unikania ograniczeń ze strony władz państwowch.[16] Część Polaków wyraża niechęć do wszelkiej władzy (jakakolwiek by ona nie była), i ma trudności z zachowaniem dyscypliny społecznej Występuje tendencja do eksponowania indywidualnych roszczeń, kosztem ważnych celów społecznych. „Wolność po polsku” sprzyja często wspieraniu interesów grupowych.
– Pozostałości etosu romantycznego
Kultura polska została przepojona etosem romantycznym i dalej zachowuje treści symboliczno-romantyczne,[17] takie jak: dominację „serca” nad „rozumem”, improwizację działań i niechęć do kompromisu. Improwizację stawiano niekiedy wyżej od sprawnej organizacji. W działaniach polityków polskich dochodzi do wzniosłych gestów, pomijających czasem realia rzeczywistości. Polacy cenili sobie gesty w polityce wobec innych narodów „czasem gesty wielkoduszności, a czasem nadętej pychy: lubili przybierać pozę wybawicieli , po czym boleśnie przeżywali zawód, że nikt ich w potrzebie na zasadzie wzajemności bezinteresownie nie chce zbawić”.[18] Szczycili się, że z tytułu bohaterstwa nazywano ich natchnieniem ludzkości, a potem oburzali się kiedy okazywało się, za komplementami nie postępowały realne działania. Występują rozbieżności między romantycznym maksymalizmem polskich idei i realiami politycznego działania. Łatwo eksponowano hasła „drugiej Japonii”, czy „drugiej Irlandii”.
Polska tożsamość narodowa jest zdeterminowana utrwaloną w wielkich dziełach narodowych zbiorową pamięcią konfliktów całych pokoleń rodaków z sąsiadami, głównie z Niemcami i Rosją. Oceny tożsamości narodowej są utrudnione przez mity i stereotypy utrwalone w świadomości społecznej, które z reguły wyolbrzymiają własne wartości, a krytyczniej oceniają „obcych”.[19] Bezrefleksyjnie na ogół przyjmują utrwalone już oceny grupowe[20].
Cechy tożsamości narodowej występują z różnym nasileniem i wywierają zróżnicowany wpływ na funkcjonowaniu państwa, ułatwiają prowadzenie działań politycznych, ale mogą wprowadzać utrudnienia dla skutecznej działalności. Pozytywnie ocenia się przede wszystkim narodowe umiłowanie wolności, męstwo, brawurę w działaniu, gościnność i honorowe postępowanie, dumę i głęboki patriotyzm. W państwie polskim spotykamy też niechęć do wszelkiej władzy, zbytnie uleganie obcym wpływom, złą organizację działań, patriotyczne „bicie piany”, pochopność postępowania i skłonności do świętowania. Szczególną rolę w utrwalaniu wartości tożsamości narodowej ma dalej działalność kulturalna państwa, dorobek języka polskiego oraz chwalebne tradycje narodowe.[21]
W ostatnich latach polskie powstały nowe sytuacje ograniczające Polakom możliwości zachowania tożsamości narodowej. Następują przemiany geopolityczne, które doprowadzają do nasilonych sporów partyjnych w społeczeństwie. Negatywnie na polską tożsamość narodową wpływają zjawiska zachodniej kultury masowej, prostej i łatwej w odbiorze, ale nie najwyższych lotów. Młode pokolenie Polaków napotyka uproszczone, ale atrakcyjne wzory postępowania bez większych wartości, silnie eksponowanych przez nowoczesne środki przekazu. Dochodzi do zamętu medialnego i dezinformacji, która utrudnia odróżnienie prawdy od fałszu , spraw ważnych od nieważnych.
Polskiej tożsamości narodowej zagraża gwałtowny rozwój środków masowej informacji, pociągający za sobą „umasowienie kultury” poprzez techniczną łatwość przekazu i zalew produkcji komercyjnej. Dominująca we współczesnych mediach kultura masowa rozwija się poprzez zastosowanie nowych technik komunikowania, produkcji i marketingu. Kultura masowa jest łatwa w odbiorze, szeroko dostępna, lecz pozbawiona większych ambicji intelektualnych. W olbrzymiej części podlega prawom rynku. Potężne stacje telewizyjne, centra informacji, wytwórnie kaset video i kolorowe magazyny eksponują głównie sensacyjne i rozrywkowe treści. Rozszerzają krąg mniej ambitnych odbiorców
Coraz większą rolę w kształtowaniu potrzeb i pragnień konsumpcyjnych odgrywa „kultura obrazu” , zajmująca dawne miejsce „kultury słowa”. W przekazach umocniła się rola telewizji, tabletów i komórek. Powszechna dostępność przekazu powoduje w społeczeństwie wzrost „kultury oglądactwa”, płytkich umysłowo seriali takich jak „Świat według Kiepskich”, konkursów, reklam, widowisk masowych czy uproszczonych quizów. Współczesne media kreują system wartości ludzi, określone wzory postępowania ,a nawet pewne wzorce myślenia. Słabo przygotowanego i mało wybrednego odbiorcę łatwiej przyciągają sensacyjne i drastyczne sceny, obrazy zbrodni, nieszczęść, wypadków i nadużyć w społeczeństwie.
Szokowanie odbiorcy drastycznymi wynikami utrudnia rozwój myślenia krytycznego.. Dobro jest trudniejsze w przekazie medialnym. Świat prezentowany przez media zyskuje przewagę nad wiedzą przekazywaną w ramach tradycyjnych instytucji, takich jak szkoła czy rodzina. Szerokie „umasowienie kultury” i uzależnienie od zachodni wzorów ogranicza możliwości rozwojowe kultury narodowej, ważnego składnika tożsamości narodowej.
Autor tekstu: Prof. dr hab. Kazimierz Łastawski
—
[1] P. H. Schlesinger, On national identity. “Social Science Information” 1987, nr 2, s. 256.
[2] J. Żylińska, Jeszcze o polskości. „Znak” 1988, nr 3, s. 82.
[3] K. Łastawski, Polskość w Europie. Polska tożsamość narodowa w jednoczącej się Europie, Warszawa 2004, s.13-16; Problem tożsamości narodowej w Polsce po 1945 roku- dyskusja redakcyjna „Dzieje Najnowsze”2002, nr.5
[4] M. Dobroczyński, J. Stefanowicz, Tożsamość Europy. Warszawa 1979, s. 150.
[5] A. Piskozub, Polska w cywilizacji zachodniej. Gdańsk 1995, s. 23-24.
[6] N. Davies, Serce Europy, Londyn 1995;K. Dziewanowski, Polityka w sercu Europy, Warszawa 1995; Z. Najder,W sercu Europy. Zbiór Komentarzy z Tygodnika „Solidarność”, Warszawa 1998.
[7] A. Gieysztor, O dziedzictwie kultury, Warszawa 2000 , s. 47.
[8] Traktat o Unii Europejskiej [w] Przewodnik po Traktacie z Lizbony. Red. J. Barcz, Warszawa 2008, s.269.
[9] A. Pawełczyńska, cyt. wyd. s125-127
[10] K. Koseła, Polak i katolik. Splątana tożsamość. Warszawa 2003.
[11] E. Lewandowski, Charakter narodowy Polaków i innych. Londyn – Warszawa 1995, s. 102-111.
[12] A. Pawełczyńska, op. cit., s. 98-101: W. Markiewicz, Spraw polskich splątanie. Kraków 1986., s. 27
[13] K. Koseła, op. cit. s. 28.
[14] S. Siekierski, Kultura szlachty polskiej w latach 1864-2001. Pułtusk 2003, s. 287;
[15] W. Markiewicz, Spraw polskich splątanie, Kraków 1988, s.20.
[16] Z. Bokszański, O czynnikach kształtujących obraz Polski i Polaków w świecie. „Kultura i Społeczeństwo” 1993, nr 1, s. 39-40.
[17] M. Janion, Czy będziesz wiedział co przeżyłeś. Warszawa 1996, s. 9.
[18] W. Markiewicz, op. cit., s. 28- 29
[19] Z. Bokszański, op. cit., s.39-41.
[20] I. Niżnik, Symbole a adaptacja ktlturowa, Warszawa 1985, s. 133-134.
[21] A Zwoliński, Wprowadzenie do rozważań o narodzie. Kraków 2005, s. 24-39.
