Tym razem chcę nawiązać do tematu Wikipedii z nieco innego punktu widzenia[1]. Przedstawię parę biogramów utworzonych przeze mnie na polskiej Wikipedii. Są to życiorysy nieżyjących już niemieckich językoznawców z XX i XXI wieku. Do opisu dodam każdorazowo mój osobisty komentarz, gdyż są to profesorowie, których spotkałem na mojej drodze naukowej i którym wiele zawdzięczam.
Wśród opracowanych przeze mnie biogramów współczesnych niemieckich językoznawców trzy dotyczą językoznawców pochodzących z byłej NRD. Wymieńmy na pierwszym miejscu Gerharda Helbiga (1929 – 2008), lingwistę i glottodydaktyka z Uniwersytetu w Lipsku (wówczas: Uniwersytet im. Karola Marksa) o wielkim dorobku naukowym. Do najbardziej znanych jego prac należy 2-tomowa historia nowszego językoznawstwa. Tom pierwszy „Geschichte der neueren Sprachwissenschaft” został przetłumaczony na język polski przez germanistki Czesławę Schatte i Dorotę Morciniec jako „Dzieje językoznawstwa nowożytnego” (1982). Poszczególne rozdziały zawierają opisy szkół językoznawczych i działalności poszczególnych lingwistów, m.in.: Szkoła młodogramatyczna, Ferdinand der Saussure, Szkoła praska, Deskryptywizm amerykański, Szkoła kopenhaska, Kontekstualizm brytyjski, Gramatyka treści, Gramatyka dependencyjna, Hans Glinz, Charles C. Fries, Gramatyka generatywna.
Tom drugi dotyczy nowszych koncepcji lingwistycznych, jak nowsze tendencje w gramatyce generatywnej, pragmalingwistyka (w tym teoria aktów mowy, analiza dialogu), lingwistyka tekstu, psycholingwistyka, socjolingwistyka.
Profesor Helbig jest ponadto autorem wielu innych prac, m.in. na temat walencji, jest współautorem popularnego słownika walencji niemieckich czasowników. Dobrze znana wśród germanistów (nie tylko polskich) jest jego gramatyka języka niemieckiego (współautor: Joachim Buscha), która miała wiele wydań i ukazywała się w różnych wersjach. Zajmował się związkami badań językoznawczych z nauką języka niemieckiego jako języka obcego.
Jasny, przejrzysty styl Helbiga sprzyja percepcji jego prac i sprawia, że cieszą się one – również obecnie – powodzeniem wśród czytelników, nie tylko w Polsce.
Z Profesorem Helbigiem miałem zaszczyt spotykać się podczas mojego pobytu naukowego na Uniwersytecie w Lipsku w roku 1974. Uczęszczałem na Jego seminaria, kilkakrotnie miałem możliwość konsultowania z Nim problemów związanych z powstającą pracą doktorską na temat liczebników i części mowy w języku niemieckim i polskim. Od Profesora przejąłem strukturalistyczne podejście do klasyfikacji części mowy, opierające się na kryteriach składniowych.
Miał dobre kontakty z polskimi germanistami, przyjeżdżał do Polski na konferencje naukowe, był gościem Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.
Z Lipskiem związani byli też Barbara i Gerd Wotjakowie. Pochodząca z „naszego” Pomorza Gdańskiego profesor Barbara Wotjak (1940 – 2017) znana jest jako autorka ważnych prac na temat frazeologizmów (związków wyrazowych, których znaczenie nie wywodzi się bezpośrednio ze znaczenia poszczególnych elementów). Jest autorką prac kontrastywnych niemiecko-hiszpańskich. Zajmowała się również tworzeniem materiałów do nauki języka niemieckiego dla użytkowników innych języków, w tym dla Polaków.
W roku 2010 jako stypendysta Fundacji Alexandra von Humboldta miałem zaszczyt i przyjemność być pod opieką naukową Pani Profesor. Udostępniła mi do pracy cały swój gabinet wraz ze znajdującym się tam księgozbiorem i sprzętem komputerowym. Z satysfakcją „odkryłem” na półkach prace magisterskie niemieckich studentów, niektóre z nich dotyczyły tematu fałszywych przyjaciół tłumacza, a autorzy często powoływali się na prace … niżej podpisanego!
Jej mąż Gerd Wotjak (1942 – 2024) romanista był autorem lub współautorem obszernych publikacji z zakresu semantyki leksykalnej, przekładoznawstwa oraz prac kontrastywnych niemiecko-hiszpańskich, w tym słownika tzw. fałszywych przyjaciół tłumacza relacji niemiecko-hiszpańskiej.
A teraz przejdźmy do językoznawców wywodzących się z Niemiec Zachodnich (pięć biogramów).
Franz Hundsnurscher (1935 – 2017), językoznawca, germanista związany z Uniwersytetem w Münster (Nadrenia Północna Westfalia). Zajmował się semantyką leksykalną, składnią, teorią aktów mowy, analizą dialogu. Jego książka (we współautorstwie z Jochenem Splettem) z 1982 roku o semantyce niemieckich przymiotników przedstawia semantyczną analizę wybranych przymiotników, łączącą podejście strukturalistyczne z koncepcją znaczenia jako reguł użycia.
Profesor był moim opiekunem naukowym podczas mego pierwszego pobytu naukowego (1981 – 1982) w Niemczech jako stypendysty Fundacji Alexandra von Humboldta. Wiele się od Niego nauczyłem, podstawy teorii aktów mowy, rozumienie języka jak formy działania, a również (wykorzystałem to w mojej pracy habilitacyjnej) rozumienie znaczenia leksykalnego jako funkcji użycia. Dzięki uprzejmości Profesora aż trzy moje książki ukazały się w niemieckim wydawnictwie Kümmerle Verlag we współredagowanej przez niego serii „Göppinger Arbeiten zur Germanistik”. Był recenzentem mojej rozprawy habilitacyjnej (o tautonimach -– niemieckich i polskich czasownikach pochodzących z łaciny).
Hermann Bluhme (1933 – 2017) związany z Monachium, ale przede wszystkim z Uniwersytetem w Antwerpii (Belgia). Jego głównymi polami zainteresowania były: fonetyka i fonometria, kontakty językowe w sensie zapożyczeń leksykalnych, etymologia (nauka o pochodzeniu wyrazów). Jest autorem obszernego słownika etymologicznego języka niemieckiego. Badał też dialekty używane na terenie Polski.
Hermann Bluhme jako profesor Uniwersytetu w Belgii był inicjatorem powołania europejskiego programu Tempus Phare „Translatoryka i język gospodarczy na germanistyce”. Projektu skierowanego na kształcenie studentów germanistyki (ale również dokształcanie pracowników naukowych) Uniwersytetu Szczecińskiego. Głównym koordynatorem projektu był niżej podpisany, a ze strony niemieckiej funkcję koordynatora pełnił literaturoznawca profesor Erwin Leibfried (1942 – 2019) z Uniwersytetu w Giessen. W programie (trwał 3,5 roku) brali też udział m.in. profesorowie: Alicja Sakaguchi, Winfried Ulrich, Heinz Vater. Po przejściu na emeryturę profesora Bluhme jego miejsce zajął profesor Peter Hans Nelde z Katolickiego Uniwersytetu w Brukseli.
Profesor Bluhme utrzymywał bliskie kontakty ze szczecińskimi germanistami. Regularnie przyjeżdżał na cykliczne konferencje organizowane przez nas w Pobierowie „Komunikacja dla Europy” (pierwsza konferencja odbyła się w roku 2003). Zmarł w Wielkiej Brytanii w roku 2017.
Peter Hans Nelde (1942 – 2007) – absolwent Uniwersytetów w Münster i Freiburgu, związał się w latach 60. XX wieku z uczelniami w Belgii, najpierw w Gandawie, a od roku 1968 jako profesor Katolickiego Uniwersytetu w Brukseli. Był współzałożycielem i dyrektorem Centrum Badawczego Wielojęzyczności na tym Uniwersytecie. Profesor Nelde należał do czołowych przedstawicieli tzw. lingwistyki kontaktów (contact linguistics, Kontaktlinguistik), badającej kontakty pomiędzy różnymi językami. Zajmował się tematem wielojęzyczności w Europie, a również językami mniejszościowymi. Był twórcą i redaktorem naczelnym serii wydawniczej „Plurilingua”, w której ukazywały się prace w różnych językach: w języku angielskim, niemieckim, niderlandzkim, francuskim.
W roku 1999 po przejściu na emeryturę profesora Bluhme został koordynatorem Tempusa (europejskiego projektu przeznaczonego dla germanistów szczecińskich) ze strony belgijskiej.
Był też związany z Uniwersytetem Lipskim. W roku 2000 pełnił funkcję opiekuna naukowego podczas mojego 1-miesięcznego pobytu stypendialnego na Uniwersytecie w Lipsku.
Profesor utrzymywał kontakty z polskimi germanistami, wystąpił z referatem (w roku 2003) na naszej konferencji w Pobierowie, był też gościem Instytutu Filologii Germańskiej w Szczecinie.
Peter Braun (1927 – 2012), językoznawca, germanista, profesor Uniwersytetu w Essen, zajmował się tematem wyrazów obcych w języku niemieckim, a w tym kontekście również problemem internacjonalizmów (wyrazów międzynarodowych). Wobec wyrazów obcych wykazywał daleko idącą tolerancję, uznając je za naturalne zjawisko, które wzbogaca język ojczysty.
Razem z dwoma innymi autorami (Burkhard Schaeder, Johannes Volmert) opracował dwa tomy zbiorowe na temat internacjonalizmów (1990, 2003), z licznymi przykładami z różnych języków. Używają oni terminów typu: interleksykologia, interlangue: językowy poziom ponad językami jednostkowymi, tam właśnie lokowane są owe interleksemy czy interfrazeologizmy.
Profesor Braun kilkakrotnie przebywał z wykładami na polskich Uniwersytetach w Toruniu, Wrocławiu, Warszawie.
Tak się składa, że do tych znakomitych leksykologów dotarła wieść, że jest w Toruniu germanista, zajmujący się tematem internacjonalizmów i fałszywych przyjaciół tłumacza (wyrazów w dwóch językach o podobnej formie, lecz różnych znaczeniach) i profesor Braun zaprosił mnie do Essen (w roku 1990), gdzie wygłosiłem parę referatów.
Burkhard Schaeder (1938 – 2010), germanista z Uniwersytetu w Siegen, oprócz zajmowania się tematem internacjonalizmów pozostawił po sobie ważne publikacje na temat historii niemieckiej leksykografii (teoria i praktyka słowników). Poznałem Profesora podczas konferencji w Toruniu, a po latach spotkałem Go podczas innej konferencji (poświęconej leksykografii) też w Toruniu. Chętnie dzielił się swoją wiedzą, otrzymałem od niego kilkakrotnie przesyłki z publikacjami na temat wyrazów międzynarodowych (w tym książkę o internacjonalizmach pochodzących z języka arabskiego), a również słownik (we współautorstwie) wyrażeń związanych z tematyką uniwersytecką. Po raz ostatni widziałem Profesora w roku 2010 na światowym kongresie germanistycznym w Warszawie.
***
Na pewno nie wszystkie przedstawione tu osoby znane są w Polsce, znane polskim językoznawcom. Cieszę się, że chociaż w ten sposób w ogromnym skrócie mogę przybliżyć polskim czytelnikom sylwetki tych lingwistów. Niech moje biogramy i powyższe uwagi będą wyrazem uznania dla Ich dorobku i podziękowaniem za ich wkład w rozwój naukowych kontaktów niemiecko-polskich, szczególnie na polu germanistycznym.
Wykaz omówionych biogramów:
Gerhard Helbig – Wikipedia, wolna encyklopedia
Barbara Wotjak – Wikipedia, wolna encyklopedia
Gerd Wotjak – Wikipedia, wolna encyklopedia
Franz Hundsnurscher – Wikipedia, wolna encyklopedia
Hermann Bluhme – Wikipedia, wolna encyklopedia
Peter Hans Nelde – Wikipedia, wolna encyklopedia
Peter Braun (językoznawca) – Wikipedia, wolna encyklopedia
Burkhard Schaeder – Wikipedia, wolna encyklopedia
[1] Por. m.in. O Wikipedii i językoznawstwie | Przegląd Dziennikarski
Jedna drobna moja korekta, o której gwoli ścisłości chcę poinformować. Ten słownik arabizmów w języku niemieckim, podarowany mi przez Profesora Schaedera, nie jest jednak (sprawdziłem!) jego autorstwa. Autorem książeczki z roku 2003 (7. wydanie) jest Nabil Osman.