Kontynuacja rozmówz prof. Marią Szyszkowską. Czas, strach i lęk!

Karol Czejarek (Karol):

Mario, czy są takie osoby, które przekroczywszy „osiemdziesiątkę” nie poddają się „lękowi STAROŚCI”, mając jednocześnie świadomość, że w końcu przyjdzie im kiedyś odejść? Czym to wytłumaczyć?

Maria Szyszkowska – profesor filozofii, były rektor uczelni warszawskiej Pedagogium (Maria):

Lęk przed starością, lęk by do niej nie dopuścić, jest uzasadniony.

Karol:

Bo, co?

Maria:

Gdyż „starość” to wewnętrzna stagnacja, brak ciekawości świata, niechęć, by poznawać nowych ludzi, nieufność, zgorzknienie, rozpamiętywanie przeszłości, bierność, zahamowanie rozwoju wewnętrznego i życie głównie nakierowane na wnuki oraz łykanie lekarstw.

Karol:

Masz rację! Ale znam osoby, które będąc w wieku sędziwym biologicznie, nadal są młode.

Maria:

Tak, Sława Przybylska jest wspaniałym wzorem kogoś, kto jest wiecznie młody. Obecnie przygotowuje nowy repertuar. Na scenie wygląda jak dziewczyna.

Karol:

Rzeczywiście, nadal prezentuje się świetnie –

Jest pełna wdzięku i przepojona radością, choć przyznaje się publicznie do ponad 90 lat.

Przywołałaś świetny przykład, bo któż nie zna Sławy Przybylskiej?

Maria:

Powołałam się na jej przykład, gdyż wiąże mnie z nią od kilkunastu lat przyjaźń, o czym napisałam w książce poświęconej naszej więzi.

Karol:

Jaki jest tytuł Twojej książki, na którą się powołujesz?          

Maria:

Zatytułowałam ją „Opowieść o Sławie”!

Została wydana w 2023 roku w wydawnictwie „Kto jest Kim?”, w Warszawie.

Karol:

Każdy powinien ją przeczytać!

Maria:

Dlatego dodam jeszcze, że młodość – niezależnie od daty urodzenia – zachowują osoby mające pasję, albo na przykład poczucie misji wyrażające się w chęci kształtowania świata w sposób udoskonalony. Wielu sędziwych polityków – to ludzie czynu, a więc ciągle  młodzi.

Karol:

Zgoda.

Maria:

Nie będą starzy ci, którzy wciąż poszukują nowych dróg,  i wykraczając poza egoizm rodzinny, czynią coś dla innych po to, by doskonalić nasz ludzki świat.

Karol:

Zatem przejdźmy do pojęcia czasu, jak to zresztą zapowiedzieliśmy w tytule. Co to takiego?

Maria:

Przy okazji chcę zwrócić uwagę na to, że w języku polskim funkcjonuje również czas zaprzeszły.

Karol:

Obecnie jest rzadko stosowany, choć świadczy o bogactwie naszego języka.

Maria:

Błędem jest jednak nadmierne skupianie uwagi na rozpamiętywaniu przeszłości.

Istnieć prawidłowo, to znaczy koncentrować się na czasie teraźniejszym, który bezpowrotnie przemija.

Karol:

Niestety, fizycznego przemijania nie zatrzymamy.

Maria:

No niestety!

Zbyt często jednak słyszy się stwierdzenie dorosłych osób w rodzaju „gdy byłem młody”.

Karol:

Zawiera się w nim destrukcyjne przekonanie, że jest się starym. Takie stwierdzenia pogrążają w smutku przemijania. Jak temu przeciwdziałać?

Maria:

Stąd ważne jest, aby umieć uciec od czasu teraźniejszego i żyć planami przyszłości, mając nadzieję, że ten czas będzie korzystniejszy.

Karol:

Ja żyję w takim przeświadczeniu, a Ty Mario?

Maria:

Tradycyjnie ujmuje się życie człowieka w kategoriach dzieciństwa, młodości i starości, ale na szczęście Adam Mickiewicz zakwestionował obyczajowy nakaz starzenia się.

Karol:

Tak, dzielił ludzi na młodych i starych duchem…

Maria:

…ale jednocześnie podkreślał, że nie ma to nic wspólnego z liczbą lat.

Zatem słusznie wracasz do pojęcia czasu.

Jest on nienamacalny, to tylko pojęcie, którego nie  można  dotknąć, zobaczyć czy usłyszeć.

Karol:

A jednak oddziałuje na nas?

Maria:

Jednak „czasu” samego w sobie nie możemy poznać, jedynie skutki jego upływu.

Karol:

Co to konkretnie znaczy?

Maria:

Ucieleśniają go na przykład dorastające dzieci. Nagle ktoś z ojca przemienia się w dziadka czy pradziadka. Być może dla osób niemających dzieci, upływ czasu jest znacznie mniej wyrazisty i na co dzień niewidoczny.

Karol:

No dobrze, ale wobec tego zapytam Cię jako filozofkę, której mądrość wyjątkowo cenię – jeszcze o kilka spraw z tym związanych, mogę?

Maria:

Pytaj, bo każda rozmowa z Tobą sprawia mi dużą satysfakcję, a Twoja ciekawość zawarta w pytaniach jest po prostu nadzwyczajna.

Karol:

Chciałbym dowiedzieć się, czy są jakieś obyczajowe nakazy związane z upływem czasu?

I czy towarzyszący nam np. na co dzień „pośpiech”, wpływa w jakiś sposób na upływ tego czasu?

Maria:

Nakazy obyczajowe związane z upływem czasu dotyczą sposobu zachowania się i mody.

Osoby dorosłe, a zwłaszcza sędziwe, powinny być zgodnie z powszechnymi oczekiwaniami mniej spontaniczne niż na przykład młodzież.

Oczekuje się nawet pewnej powagi, dostojeństwa w zachowaniu i hamowaniu reakcji emocjonalnych. Obecnie spodnie są obyczajowo dozwolone w każdym wieku, ale stosunkowo do niedawna nie chodziły w nich panie po pięćdziesiątce.

Karol:

Na marginesie, trochę jednak przeszkadza mi to, że panie przestały chodzić w sukienkach, bowiem spodnie naruszają kobiecość. Czymś innym było noszenie spodni np. przez George Sand. Z jej strony było to wyzwanie, protest wymierzony w ówczesną mieszczańską mentalność…

Maria:

Tak, zgadza się. Rzecz dotyczy nie tylko spodni, ale i włosów.

Pamiętam sensację, jaką wzbudzała aktorka i poetka

krakowska Stanisława Zawiszanka, która w wieku przeszło osiemdziesięciu lat miała długi warkocz.

Karol:

Czyli, jak jest z tymi ew. nakazami?

Maria:

Nakazy obyczajowe, które dotyczą sposobu ubierania się,  stały się obecnie mniej zniewalające, ponieważ w XXI wieku piękno przestało być wartością cenioną.

Karol:

Co to konkretnie znaczy?

Maria:

Że można dziś zobaczyć w operze osoby w dżinsach, w swetrach i w adidasach.

Karol:

To prawda! Też mi się to nie podoba, choć może winien jest temu POŚPIECH, w jakim dzisiaj żyjemy, a ludzie po prostu nie mają czasu, żeby się przebrać?

Maria:

Pośpiech towarzyszy na co dzień większości jednostek, jest wyrazem często nieuświadomionego upływu czasu.

Niewątpliwie wpływa on na zachowania niespokojne i nieuważne w stosunku do drugiego człowieka. Żyjemy nerwowo.

Karol:

Czas w świecie przyrody jest bardziej wyrazisty?

Maria:

Tak, bowiem powtarzają się pory roku: przedwiośnie, wiosna, lato, jesień, zima.

Ten upływ czasu nie rodzi niepokoju. Odwrotnie.

W świecie kultury czas zastygł w dziełach kulturowych, a poznając te ocalałe, zastanawiamy się nad człowiekiem, który je stworzył.

Zdajemy sobie sprawę z tego, że postęp zachodzi w świecie cywilizacji, ale nie znaczy to, że dotyczy innych dziedzin świata kultury.

Karol

Jak to rozumieć?

Maria:

Tak, jak powiedziałam: jest to szczególnie wyraźne w XXI wieku.

Karol:

A bardziej konkretnie?

Maria:

No to powiem może coś niepoprawnego politycznie: obecnie nastąpił upadek kultury w porównaniu z kulturą czasów PRL, by dla przykładu wspomnieć filmy, wielu znakomitych aktorów czy rozkwit teatru, bądź polską szkołę plakatu w czasach minionych.

Karol:

To sprawa do innej dyskusji (może powrócimy do tego tematu w jednej z następnych rozmów?).

Dziś natomiast dopytam jeszcze o właściwe rozumienie pojęcia strachu i lęku: jaka jest różnica między nimi, np. w kontekście trwającej wojny w Ukrainie czy dramatycznych wydarzeń na Bliskim Wschodzie?

Maria:

Wydarzenia wojenne na Bliskim Wschodzie i wojna na Ukrainie wywołują strach w tych, którzy są w te dramatyczne wydarzenia osobiście zaangażowani.

Karol:

To konkretnie, czym jest STRACH?

MARIA

Strach jest potężnym przeżyciem wywołanym w nas czymś zewnętrznym. Opanowuje on całkowicie naszą psychikę, ale w szerszym kontekście może mieć wymiar edukacyjny, by uczulać ludzi na potencjalne niebezpieczeństwa.

Topiąc się w rzece, czy na przykład uczestnicząc w samochodowym wypadku, zawsze przeżywamy ogromny strach.

Karol:

A czym jest lęk?

Maria:

Lęk nie jest wywołany przez czynniki zewnętrzne. Jego źródłem jest wysoka wrażliwość i rozwinięta wyobraźnia. Na przykład lęk na masową skalę wzbudziły media przed epidemią, by skłonić ludzi do brania szczepionek.

Wzbudzając lęk, wywołujemy jednocześnie… posłuszeństwo.

Karol:

Jak mam to rozumieć?

Maria:

Że wywoływanie lęku to skuteczny sposób rządzenia!

Np. w kulturze chrześcijańskiej lęk jest siłą kierującą działaniami człowieka.

Karol:

Czy to znaczy, że chrześcijanie „żyją moralnie”, bo lękają się kary Boga?

 

Maria:

Tak.

Właśnie dlatego niektórzy filozofowie krytykują etykę chrześcijańską, podkreślając że człowiek powinien być moralny, ponieważ czuje taką powinność. A nie ze strachu przed karą.

Dodam jeszcze, że reklamy lekarstw też wiążą się często z lękiem przed możliwymi chorobami, które na nas spadną, jeżeli „tych” lekarstw nie będziemy zażywać.

Karol:

Czy np. lęk dający się wyrazić słowami: co inni o mnie pomyślą – jest ograniczającym nasze życie?

Maria:
Tak, warto się od niego uwalniać, ale jest to proces wieloletni.

Ale bywa też lęk np. przed skutkami naruszenia obyczajów utrwalonych mocą tradycji.

Karol:

Czyli lęk tworzy człowiek! Zgadzasz się z tym?

Maria:

Tak, zgadzam się.  I jest to dowód potęgi naszych myśli.

Znam osoby, które przeżywają lęk możliwej kradzieży i z tego powodu nie wyjeżdżają na wakacje.

Im bardziej rozwinięta wyobraźnia, tym więcej  przeżywamy rodzajów lęku. Lęk rozwija wyobraźnię!

Karol:

A wyobraźnia co rozwija?

Maria:

Słusznie pytasz!

Wyobraźnia staje się np. pożywką działań artystycznych i literackich.

Bywa i tak, że sposobem zagłuszania lęku staje się zażywanie alkoholu czy sięganie po narkotyki. Zastanawiam się, dlaczego rozwijamy sztuczną inteligencję, skoro u wielu wywołuje ona uzasadniony lęk?

Karol:

O sztucznej inteligencji też jeszcze kiedyś porozmawiamy, jak też o „pożywkach” dla działań artystycznych i literackich, a dziś na zakończenie zapytam Cię jeszcze o „poczucie czasu w życiu człowieka”, czy w ogóle istnieje coś takiego? A jeśli istnieje, to czy jest różnica między czasem np. w życiu twórcy, a czasem kogoś wykonującego nudną pracę?:

Maria:

Myślę, że poczucia upływu czasu nie mają ci, którym w życiu towarzyszą wciąż te same pragnienia i mają niespełniony cel swoich wysiłków.
Inaczej płynie czas, gdy przeżywa się uniesienia twórcze lub religijne – a inaczej, jeżeli jest się znużonym powtarzalnością codziennych obowiązków lub właśnie nudną pracą.

Osoby pozbawione pasji bywają przygnębione z powodu przemijania. Obserwowany powszechnie bezrozumny pośpiech – o który wcześniej pytałeś – świadczy o poczuciu upływu czasu u tych, którzy temu ulegają. A w ogóle przywiązuje się „czasowi” zdecydowanie przesadne znaczenie; mam na myśli to, że np. mimo głoszonej ochrony danych osobistych, wciąż podaje się publicznie datę urodzenia.

Gdy w wypadku ginie człowiek – to informuje się, ile lat miał i on, i sprawca.

Podobnie w aptece: w pewnych sytuacjach wymaga się podania peselu.

Czas, a raczej poczucie jego upływu, ma więc charakter zindywidualizowany.

Karol:

Mario, a czy jest różnica między światem przyrody a światem kultury w kontekście naszej rozmowy?

Maria:

W świece przyrody wyrazem upływającego czasu są pory roku, a ich zmienność jest stałym punktem odniesienia.  W świecie kultury czas jest zastygły w dziełach, które do nas dotrwały. Być może w czasie zaprzeszłym byli na Ziemi przybysze z innych galaktyk?

Karol:

Mario – Pani Profesor szanowna, DZIĘKUJĘ na dziś za te wyjaśnienia, bo cóż więcej do nich dodać?

Chyba to, że bardzo powinniśmy się starać, aby w sposób czynny spożytkować swój czas, który oby „zastygł” w pozostawionych – jak powiedziałaś – po nas dziełach. Wszak KAŻDY człowiek ma szansę pozostawić po sobie ślad przez  swoje dokonania. Czy zgadzasz się z tym?

Maria:

Oczywiście! Niestety, wiele osób nie zna siebie i nie wie,  że są uzdolnione. Brakuje często kogoś, kto by odkrył w nich talenty.  Nie uczy się nas tego, że mamy kształtować własne „ja” i żyć twórczo.

Karol:

Tak, ŻYĆ TWÓRCZO powinno być celem każdego człowieka, ale nie będziemy już dzisiaj rozwijać tego tematu.

Kończąc, DZIĘKUJĘ Ci za wszystkie nasze dotychczasowe rozmowy! A w kolejnej poproszę Cię (jako filozofa i byłego  senatora, czyli swego czasu uczestniczącego w polityce), o  zdanie: czy jest jakieś wyjście z sytuacji politycznej, w jakiej jako społeczeństwo znaleźliśmy się?

Maria:

To ja Ci serdecznie dziękuję, bo Twoja dociekliwość inspiruje do głębokich przemyśleń. Żałuję, że znaczna część naszego społeczeństwa nie jest obecnie zainteresowana zagadnieniami istotnymi.

Karol:

A zatem – do możliwie szybkiego ponownego spotkania na łamach „Przeglądu Dziennikarskiego”!