Rącznik pospolity – Ricinus communis L.
Pijąc olej rycynowy znany z wielu leczniczych właściwości mało kto wie, że powstaje z najbardziej trującej rośliny na świecie. Na dodatek jest to roślina wyjątkowo piekna. Rącznik pospolity (Ricinus communis)- pochodzi z południowo-wschodniego obszaru Morza Śródziemnego, w tym z Grecji, wschodniej Afryki i Indii. Roślina zaklimatyzowała się także w innych rejonach o klimacie tropikalnym, gdzie wykorzystywana jest rownież jako roślina ozdobna. Owoce tej rosliny zawierają liczne nasiona, bogate nie tylko w olej, ale również w toksyczne enzymy, albuminę i substancje śluzowe. Zawierają też glikozydy, saponiny, kwas glikolowy i alkaloidy. Ziele rącznika pospolitego, jak wspomniano zawiera w swoim składzie alkaloid o nazwie rycyna. Z tego względu rącznik pospolity jest gatunkiem silnie trującym.
Historia
Historię stosowania rącznika pospolitego (Ricnus communis) datuje na niezmiernie odległe czasy, o czym świadczy wzmianka w pracach Herodota, że znany był ludzkości przynajmniej 4 tysiące lat temu. Krzew ten (a czasem nawet i drzewo) występował pierwotnie na północnych ziemiach Afryki. Jego nasiona znajdowano w piramidach władców Egiptu. Byłl znany również w starożytnych Indiach, Grecji czy Rzymie.
Rącznik nazywany również rycynusem związany jest ze starotestamentową historią proroka Jonasza, żyjącego w VIII wieku przed Chrystusem. Prorok Niniwy oddalił się na pustynne tereny otaczajace obrzeża miasta po ukończeniu swojej misji nawracania. Bóg wynagrodził mu trud i w skwarze niewdzięcznego miejsca dał mu wytchnienie w postaci potężnej rośliny chroniącej go w swoim cieniu. Gigantyczne ziele wyrosło niespodziewanie i dało zbawienny cien strudzonemu Jonaszowi. Był to krzew rycynusowy. Opis ten można znaleść we fragmencie biblijnym w Księdze Jonasza w rozdziale czwartym.
Skad ta nazwa? Otóż, jak Chrystus uzdrawiał swymi dłońmi chorych i wypędzał złe duchy, tak rycynus odstrasza owady, gryzonie i krety, leczy choroby, a jego liście istotnie mogą się kojarzyć z ludzką dłonią. Stąd Oleum Palmae Christi to dawna nazwa oleju rycynowego (Olej Dłoni Chrystusowej). W tamtych czasach z nasion rycynusu pozyskiwano także olej służący jako paliwo do lampek oliwnych. Pierwotna nazwa rośliny brzmiała olej żywiczny. Nazwa olej rycynowy dominowała od XVIII wieku i Brytyjczycy, którzy w tym czasie handlowali olejem z Jamajki wierzyli (błędnie), że wytwarza się go z wierzby (Agnus Castus). Olej rycynowy używany do celów leczniczych powstaje w wyniku tłoczenia owoców tej rośliny na zimno.
Historia i tradycja stosowanie oleju rycynowego do celów terapeutycznych sięga odległej starożytności i używano go w starożytnych Chinach i Indiach . Wspomina o tym opowieść Herodota, który komentuje stosowanie olejku z owoców Ricinus communis (on sam nazywa go Kiki) do oświetlania i namaszczania ciała. Nasiona Ricinus communis odkryto w egipskich grobowcach datowanych na 4000 lat p.n.e. W Chinach lekarze przepisywali go na choroby narządów wewnętrznych, a nawet używali go do gotowania. Strabon wspomina, że olej rycynowy przybył do Grecji w IV wieku p.n.e. Dioskouridis podaje również metodę ekstrakcji oleju z nasion wskazując, że produkt ten nie jest używany w kuchni, ale wyłącznie w medycynie.
Zielarze i starożytni lekarze odwołują się do jego właściwości leczniczych, służących do leczenia problemów skórnych, ale także problemów trawiennych, hemoroidów i kamieni żółciowych. Stosowano go także jako środek przeczyszczający. Rzymski historyk Pliniusz (I w. n.e.) również wspomina o oleju rycynowym. W XX wieku wykorzystywano go w przemyśle produkującym oleje samochodowe. Brytyjska firma Wakefield w 1926 roku stworzyła płyny hamulcowe, będące mieszaniną alkoholi i specjalnie przetworzonego oleju rycynowego, które stosowano aż do II wojny światowej. Firma została później przemianowana na Castrol.
Chatakterystyka rosliny
Rącznik pospolity (Ricnus communis) przynależy do rodziny wilczomleczowatych. Jest to wiecznie zielony krzew zielny lub półdrzewny, osiągający wysokość niekiedy do 12 metrów i szerokość do 5 metrów. Roślina ta szczególnie w tropikalnym klimacie osiąga od 10 do 12 metrów. W naszym klimacie osiągająca wysokość maksymalnie do 3 metrów. Przy sprzyjających warunkach rośnie szybko do 4 metrów rocznie. Ma ładny pokrój, duże i zdrowo wyglądające liście, bujny wzrost oraz atrakcyjne wygladajace owoce. Liście są duże, o średnicy dochodzącej do 75 cm, jajowate lub eliptyczne, ostro zakończone i wyraźnie ząbkowane, długoogonkowe i przypominające kształtem liście kasztanowca. Kwiaty są żółte lub białe, około 2 cm średnicy, zebrane w duże okazałe kwiatostany. Kwitnie od maja do lipca.
Owocem jest niepozorna torebka z wieloma małymi nasionami przypominajacymi najedzonego kleszcza. Kwiaty rycynusu zebrane są w piekne grona, zaś kolczaste owoce charakteryzują się trójkomorowymi torebkami nasiennymi. W każdej komorze znajduje się jedno nasiono o długości 2 cm. Jest owalne, twarde, lśniące, mozaikowato zabarwione w różnych kolorach i… silnie trujące! A to wszystko za sprawą śmiertelnej rycyny. Wystarczą trzy nasiona rącznika, czyli 0,2 g rycyny, aby uśmiercić człowieka. Nawet jedno zjedzone nasionko może doprowadzić do śmierci w ciągu dwóch dni. Jako ludzie jesteśmy wyjątkowo uwrażliwieni na rycynę. To samo nasienie zjedzone przez kaczkę zabije ją dopiero po osiemdziesięciu dniach! W Polsce roślinę tę zwano kleszczowiną pospolitą, gdyż jej łacińska wersja brzmi Ricinus communis, a wyraz ricinus oznacza kleszcza. Nasiona bowiem tej rosliny, jak wyżej wspomniano przypominają kształtem najedzonego kleszcza.
Nazwa rącznik pochodzi od kształtu liścia, który przypomina rękę o rozłożonych palcach i od dawna nazywany jest Palma Christi, co tłumaczy się jako „dłoń Chrystusa”. Jest to roślina toksyczna, która według Księgi Guinnessa z 2007 roku jest najbardziej toksyczną rośliną świata. Rącznik pospolity jest bardzo łatwy w uprawie. Rośnie dobrze na słonecznych i półcienistych stanowiskach, na glebach żyznych i przepuszczalnych. Lubi wilgotne środowisko, ale jest odporny na suszę. W gorącym tropiku rośnie bardzo szybko, dając możliwość uzyskania łatwego schronienia w jego cieniu. Jest spotykany na dziko lub uprawiany w wielu regionach świata. W klimatach gorących staje się zdrewniałym krzewem lub małym drzewkiem, w ciepłym natomiast półkrzewem. W naszym kraju uprawiany jest jako roślina jednoroczna i to głównie w celach ozdobnych.
Zastosowanie i wlasciwosci lecznicze
Olej rycynowy to rodzaj oleju roślinnego ekstrahowanego z nasion racznika. Jest to gęsty olej, prawie bezwonny i ma bladożółty odcień. Z łatwością przenika do głębszych warstw skóry i najczęściej stosowany jest w postaci rozcieńczonej z innymi olejami bazowymi, w proporcji 5-10%. Uważany jest za jeden z najcenniejszych olejów roślinnych, zarówno dla wewnętrznego, jak i zewnętrznego stosowania w leczeniu. Ma niezwykły skład chemiczny, co czyni go bardzo cennym. Główny składnik oleju rycynowego stanowi aż 95% zawartości kwas rycynolowy, ktory ma niezwykłe właściwości przeciwzapalne, a jednocześnie wykazuje działanie przeciwbólowe. Reszta to monoglicerydy (3,4%) i fosfolipidy (0,6%). Olej rycynowy jest bogaty w kwasy tłuszczowe (zwłaszcza kwas rycynolowy), Omega-9, ale także linolowy, oleinowy i witaminę E. Olej rycynowy zachowuje płynność w bardzo wysokich i niskich temperaturach i jest rozpuszczalny w alkoholu, eterze dietylowym i chloroformie.
Kwas sebacynowy jest wytwarzany chemicznie z oleju rycynowego. Aktywną trucizną ziaren rycynowych jest rycyna, aktywne białko rozpuszczalne w wodzie. Wyciśnięty olej rycynowy wymaga obróbki termicznej, która powoduje unieczynnienie rycyny zawartej w nasionach. Białko to stanowi silną toksynę, która po dostaniu się do organizmu wywołuje gwałtowne wymioty, biegunkę, krwawienia, obrzęk narządów, może też prowadzić do śmierci. Wygotowanie wyciśniętego oleju z wodą całkowicie rozkłada szkodliwy składnik i pozwala na uzyskanie bezpiecznego produktu.
Olej rycynowy pierwszego tłoczenia jest jasnożółty i stanowi surowiec recepturowy, natomiast Ricini oleum raffinatum jest dodatkowo oczyszczany i przyjmuje barwę od jasnożółtej do prawie przezroczystej. Olej ten pomaga wzmocnić układ odpornościowy. Jest rownież uważany za skuteczny w leczeniu zapalenia stawów, zapalenia nerwów i przy bólach reumatycznych. Stosuje się go także do masażu, w problemach żołądkowo-jelitowych, zaburzeniach miesiączkowania, na brodawki narządów płciowych, w leczeniu infekcji grzybiczych, a do tego ma właściwości przeciwutleniające, przeciwwirusowe i przeciwzapalne. Metabolity oleju rycynowego drażnią ścianę jelit i tym samym usprawniają perystaltykę. W medycynie znajduje zastosowanie w krótkotrwałym leczeniu zaparć ostrych oraz nawykowych i jest też podawany w celu wywołania silnego efektu przeczyszczającego.
Użyty zewnętrznie ma właściwości natłuszczające, regenerujące i zmiękczające. Wygładza i nawilża skórę poprzez tworzenie na jej powierzchni warstwy okluzyjnej, która zapobiega nadmiernemu odparowywaniu wody. Doskonale nadaje się do leczenia infekcji skórnych, takich jak stany zapalne skóry, trądzik, egzema, pryszcze, przewlekłe swędzenie, suchość skóry, a nawet rozstępy. Stosuje się go miejscowo, do leczenia i usuwania modzeli. Dzięki dużej zawartości witaminy E doskonale przeciwdziała starzeniu się skóry. Jest stosowany w leczeniu porostów, ropni, siniaków, zapalenia skóry, oparzeń słonecznych, otwartych wrzodów. Plastry z olejkiem rycynowym stosowano na mastalgie, ropniaki i rany.
Ma szerokie zastosowanie w kosmetologii i jest znany ze swojej zdolności do zagęszczania brwi i rzęs (można nacierać je odrobiną oleju rycynowego każdego wieczoru). Pomaga przy wypadaniu włosów. Bardzo pomaga na suche włosy i nawilża przesuszone i zniszczone włosy. Pomaga w naturalnej produkcji kolagenu i elastyny w głębszych warstwach skóry. Głęboko nawilża i regeneruje jej komórki. Oczyszcza pory i zmiękcza twarde partie ciała (kolana, łokcie, podeszwy). Olej rycynowy rozpuszczony w oleju nośnym stanowi niesamowity balsam nawilżający po kąpieli lub po opalaniu. Nadaje się również w połączeniu z innymi naturalnymi składnikami (olej migdałowy, oliwa z oliwek, olejek laurowy, żółtko jaja, piwo, sok z cytryny) jako maseczka do włosów i leczenia rozdwojonych końcówek. Ponadto redukuje blizny. Niektórzy fitoterapeuci twierdzą, że plastry z olejem rycynowym mogą pomóc w zmniejszeniu małych mięśniaków.
W przemyśle spożywczym stanowi dodatek do żywności, który ma chronić ją przed rozwojem pleśni i zepsuciem. W Azji służy do konserwowana ryżu, pszenicy czy strączków i dzięki temu wydłuża czas na ich spożycie. Dodatkowo znajduje zastosowane w produkcji mydeł.
Olej rycynowy i jego pochodne są stosowane w wielu produktach przemysłowych, w tym w farbach, lakierach, pastach, izolatorach, opakowaniach do żywności, mydłach, tuszach, tworzywach sztucznych, płynach hamulcowych, środkach owadobójczych itp. Jest surowcem do produkcji nylonu i innych żywic oraz przędz syntetycznych, a także niezbędnym składnikiem olejów silnikowych pojazdów wyścigowych, gdy wymagane są wysokie parametry mechaniczne oraz smarów do silników lotniczych i okrętowych. Jest używany także do otrzymywania odpornych na zimno tworzyw sztucznych oraz jako plastyfikator w lakierach nitrocelulozowych. Choć jest stosunkowo bezwonny i ma nieprzyjemny smak, stanowi podstawę wielu syntetycznych perfum.
Farmakopea Polska II z 1937r zawiera wyczerpująca monografie Oleum Ricini, czyli oleju rycynowego. Jest to olej pozyskiwany przez wytłaczanie na zimno jąder nasiennych Ricinus communis i oczyszczanie przez wygotowanie z wodą. Zdefiniowano surowiec jako bezbarwny lub słomkowo-żółtawy, przezroczysty, bardzo gęsty, niemal bezwonny olej o słabym, swoistym smaku. Mozna przeczytac rowniez, ze olej rycynowy podczas ochładzania mętnieje, w temp. 0°C wydziela krystaliczne płatki; krzepnie w temp. poniżej -10°C tworząc masę o konsystencji masła. W odróżnieniu od pozostałych olejów tłustych miesza się z alkoholem bezwodnym i z kwasem octowym; rozpuszcza się w 3,5 – 4 cz. spirytusu, częściowo rozpuszcza się w benzynie i eterze naftowym. Zalecano przechowywanie oleju rycynowego w naczyniach szczelnie zamkniętych w chłodnym miejscu bez dostepu światła. Farmakopea Polska XI podaje, że doustnie jest przeznaczony do użytku krótkotrwałego i może być zażywany maksymalnie przez kilka dni.
Lekarz dr William A. McGarey MD po 46 latach praktyki medycznej stwierdził: „prawdopodobnie nie ma takiej części ciała, która nie mogłaby być leczona tym niezwykłym olejem”. Stosował olej rycynowy z doskonałymi rezultatami u swoich pacjentów, członków rodziny oraz na samym sobie zarówno pomocniczo jak i samodzielnie. Jak widac z powyższego pomimo dużej toksyczności ziele rącznika pospolitego jest wykorzystywane w lecznictwie, a szczegolnie produkowany z jego nasion olej rycynowy. W Europie olej rycynowy został dopuszczony do użytku medycznego w roku 1788. Unia Europejska nadała olejowi rycynowemu numer E-1503 i ustaliła maksymalne dzienne spożycie na poziomie 0,7 mg/kg masy ciała.
Olej rycynowy w recepturze aptecznej wykorzystywany jest do sporządzania leków stosowanych zewnętrznie. Używany jest do otrzymywania maści, mazideł, emulsji oraz roztworów i najczęściej służy jako rozpuszczalnik dla innych substancji leczniczych. Olej rycynowy nie wykazuje niezgodności recepturowych z innymi surowcami, podczas gdy bardzo często okazuje się pomocny w przypadku trudności z rozpuszczeniem niektórych składników. Emulsja z olejem rycynowym Rp. Ol. Ricini 20,0 Gummi acaciae pulv. 8,0 Sir. Simplici 10,0 Aquae destill. ad 100,0 M.f. emulsio. Lek z powyższej recepty ma działanie przeczyszczające.
Używana jest rownież maść z balsamem peruwiańskim. Balsam peruwiański jest substancją, która tworzy liczne niezgodności recepturowe, ale bardzo dobrze łączy się z olejem rycynowym. Jego wprowadzenie do podłoża dla maści lub czopków wymaga wcześniejszego roztarcia z olejem rycynowym w stosunku 1:1. Rp. Balsami peruviani 3,0 Lanolini Vaselini albi aa ad 100,0 M.f. ung. Wykonanie leku polega na połączeniu balsamu peruwiańskiego z olejem rycynowym, którego dodatek uwzględnia się kosztem podłoża. Później dodaje się wazelinę i lanolinę. Otrzymana maść ma właściwości przeciwzapalne, a także antyseptyczne.
Roztwór z kwasem salicylowym i olejem rzepakowym Rp. Acidi salicylici 2,0 Rapae ol. ad 100,0 M.f. sol. W celu sporządzenia roztworu konieczny jest dodatek oleju rycynowego, ponieważ stanowi on dobry rozpuszczalnik dla kwasu salicylowego (1:10). Prawidłowe wykonanie leku polega na rozpuszczeniu na łaźni wodnej kwasu salicylowego w odpowiedniej ilości oleju rycynowego i dopełnieniu całości olejem rzepakowym.
Cenną właściwością oleju rycynowego jest jego zdolność do mieszania się z etanolem 96%. Jego dodatek do alkoholowych roztworów zmniejsza działanie wysuszające takich preparatów, a także nadaje im właściwości odżywcze. Rp. Balsami peruviani 15,0 Ethanoli 95° Ricini olei aa 20,0 M.f. linimentum. Otrzymane mazidło ma właściwości antyseptyczne oraz przeciwzapalne i powinno być nakładane na 24 godziny. Jego wykonanie polega na roztarciu balsamu peruwiańskiego z olejem rycynowym. Na koniec łączy się mieszaninę z etanolem.
Zagrożenia
Przeciwskazaniem do stosowania oleju rycynowego są stany zapalne narządów jamy brzusznej (na przykład choroba Leśniowskiego-Crohna, zespół jelita drażliwego, rzekomobłoniaste zapalenie jelit, czynna choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, zapalenie trzustki, zapalenie wyrostka robaczkowego), niedrożność jelit oraz dróg żółciowych, krwawienie odbytnicze, bóle brzucha, nudności, wymioty czy menstruacja. Dostępne są badania, które pokazują, że olej rycynowy pobudza biosyntezę prostaglandyn, co może powodować przedwczesne skurcze macicy, dlatego nie należy go stosować w trakcie ciąży i karmienia piersią.
Olej rycynowy stosowany doustnie może powodować nudności, wymioty, kolkę, bóle brzucha, a także gwałtowną biegunkę. Wysypka skórna była obserwowana bardzo rzadko. Jego długotrwałe stosowanie często prowadzi do utraty elektrolitów. Z uwagi na swoje właściwości przeczyszczające może zaburzać wchłanianie innych leków, dlatego powinien być stosowany w odstępie kilkugodzinnym od pozostałych zazywanych lekow. Dodatkowo zmniejsza wchłanianie sulfafurazolu, aspiryny, izoniazydu i witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A,E,D,K). Poprzez zmniejszenie ilości potasu we krwi, olej rycynowy może nasilać działanie glikozydów nasercowych. Skuteczność oleju rycynowego zmniejszają leki antyhistaminowe.
Wnioski
Rącznik pospolity to roślina niezwykle trująca, ale po odpowiedniej obróbce znalazla zastosowanie w wielu terapiach i dolegliwościach. Uzyskanie pomyślnych wyników w terapii lekami roślinnymi jest ściśle związane z racjonalnym ich stosowaniem, opartym na właściwym doborze i znajomości działania składników biologicznie aktywnych.
