Pomidor to owoc należący do rodziny psiankowatych (Solanaceae). Gości zarówno na talerzach, jak i w ogródkach, a w ostatnich latach bardzo często nawet w donicach balkonowych. Początkowo zdobił tylko ogrody, a ponieważ jest łatwy w uprawie szybko stał sie popularny. Nie wymaga zbyt wiele i do szczęścia wystarczy mu ciepły klimat i spora ilość wody. Dziś każdy doskonale zna jego pyszny smak i liczne właściwości zdrowotne, ale należy zaznaczyc, ze pomidory zawieraja alkaloid o nazwie tomatyna, ktora w nadmiarze zgromadzona w organizmie staje się toksyczna, co może powodować takie dolegliwości jak: mdłości, wymioty, kolki, biegunki. Najwięcej szkodliwego związku występuję w niedojrzałych, zielonych pomidorach, dlatego wybierając dojrzałe pomidory możemy cieszyc sie wspaniałym smakiem tej rośliny do bardzo wielu potraw.
Pomidor jest powszechnie mylony z warzywem, a klasyfikowany jest jako owoc ze względu na mięsiste wnętrze i strukturę zawierającą nasiona.
Charakterystyka rośliny
Pomidory przywędrowały na europejskie stoły z Ameryki Południowej. Jest rośliną jednoroczną. Cały jest lepko owłosiony i ma charakterystyczny zapach. Roślina tworzy korzeń palowy, rosnący na głębokość do 2 metrów i rozwija pnącza jako rozgałęziające się łodygi. Na szczycie wyrasta pąk szczytowy i gdy przestaje się dalej rozwijać wyrastają pąki boczne tworzące nowe pnącza. Liście pomidora są złożone, ale niektóre odmiany mają liście proste o długości 10-25 cm, pierzaste z 5-7 listkami. Zarówno pnącza jak i liście pokryte są drobnymi włoskami.
Łodyga osiąga wysokość do 1,5 m, a u odmian szklarniowych może sięgać nawet do kilku metrów. Kwiaty pomidora są żółte z pięcioma płatkami korony o średnicy 1-2 cm i wyrastają na merystemie wierzchołkowym. Owocem jest jagoda z małymi owalnymi lub okrągłymi, płaskimi nasionami w kolorze ochry. Owoce mogą mieć wielkość od 20 do ponad 100 mm średnicy, a kształt może być kulisty, wydłużony (przypominający śliwkę lub gruszkę), a także żebrowany (podobny do papryki). Barwa owocu w początkowej postaci była czerwona, ale obecnie występują też odmiany pomarańczowe, żółte, zielone (dojrzałe w tym kolorze) oraz czarne.
W budowie pomidora można wyróżnić trzy części: skórkę (edicarp), miazgę (mesocarp), która jest mięsista i zawiera dużo soku i endocarp, który składa się z jamy. Obecnie na całym świecie uprawia się ponad 9000 odmian pomidorów.
Historia
Pomidorowa historia jest bardzo bogata. Pomidory pochodzą z andyjskiego regionu Ameryki Południowej i są uprawiane od ponad 2 tysięcy lat, a dowody na ich spożycie sięgają starożytnych cywilizacji Azteków i Inków. W dawnych czasach wyglądały zupełnie inaczej i w niewielkim stopniu przypominały pulchne, soczyste owoce, które dziś jadamy. Wielkością bardziej przypominały współczesne pomidory koktajlowe. Do Europy dotarły dzięki Hiszpanom z Nowego Świata w XVI wieku i początkowo uważano je za rośliny trujące. Z tego też powodu pomidory przez kilka stuleci były uprawiane w ogrodach jako rośliny ozdobne.
Pierwsze wzmianki o uprawie pomidorów w Europie pochodzą z 1540 r. Z upływem lat poznano dokładnie wartość odżywcza tej rośliny i od XVII wieku pomału zagościły na kuchennych stołach. Drogę do popularności utorowali im Włosi serwując sosy do swoich słynnych makaronów. W 1692 w Neapolu wydano książkę kucharska z przepisami na potrawy z pomidorów. W Toskanii na stałe pojawiły się pod koniec XVII wieku. W krajach anglosaskich długo uważane były za trujące i dopiero w XVIII wieku zaczęto się powoli do nich przekonywać. Czasy świetności pomidorów przypadają na rok 1897, kiedy to Joseph Campbell wprowadził na rynek skondensowaną zupę pomidorową w puszce znaną między innymi z grafiki Andy’ego Warhola. Dzięki temu pomidory stały się bardzo popularne i bardzo reklamowane.
Dziś nie tylko kuchnie Włoch, Grecji czy Bliskiego Wschodu, ale i kuchnia amerykańska, meksykańska, francuska, brazylijska czy rosyjska z całą pewnością nie mogą obejść się bez pomidorów, a od XIX wieku pomidory zagościły w codziennym menu na dobre. Pomidory są nie tylko znane, ale i bardzo lubiane, gdyż stanowią wspaniale i cenione źródło wartości odżywczych i smaku. Używamy ich do sosów, sałatek, pizzy czy zup, dzięki czemu światowy rynek pomidorów kwitnie i zapewnia doskonały produkt żywności, a my przyrządzamy je na wszelkie możliwe sposoby by wydobyć z nich doskonały smak i wszystkie wartości.
Pomidory charakteryzują się gładką, błyszczącą skórką o pięknym czerwonym kolorze. Obecnie mamy wielką gamę odmian i kolorów. Najczęściej uprawiane są na rozległych plantacjach i występują w różnych kształtach i rozmiarach, od małych pomidorków koktajlowych po duże rodzaje, a także uprawiane są popularnie w domowych ogródkach.
Właściwości zdrowotne i odżywcze
Pomidor to jedno z najsmaczniejszych i najbardziej wartościowych warzyw powszechnie używanych w naszej kuchni. Najczęściej korzystamy ze świeżych pomidorów, choć suszone, smażone czy grillowane są również bardzo smaczne. Największą zaletą pomidorów jest obecność likopenu- naturalnego antyoksydantu o właściwościach przeciwutleniających, który ma bardzo pozytywny wpływ na organizm człowieka, gdyż zmniejsza ryzyko zawału serca. Pomidory zawierają wiele cennych dla naszego organizmu składników odżywczych. Co ciekawe związki te, a zwłaszcza wyżej wspomniany likopen są lepiej przyswajalne w przetworach, po ogrzaniu i rozdrobnieniu warzywa, dlatego najwięcej likopenu jest w pomidorach smażonych i pieczonych, w sosach i w ketchupie. Szkodliwa może być tomatyna, ale zawierają ją tylko wybarwione niedojrzale pomidory o kolorze zielonym.
Badania dowiodły, że naturalny barwnik obecny w pomidorach-likopen oprócz hamowania działania wolnych rodników zapobiega rozwojowi nowotworu szyjki macicy oraz raka prostaty, a także wspomaga leczenie cukrzycy, dlatego pomidory polecane są osobom z problemami diabetologicznymi. Pozytywnie wpływają na utrzymanie dobrej struktury kości u kobiet w wieku menopauzalnym. Występujący w pomidorach związek alpha-tomatine zapobiega powstawaniu raka prostaty, ponieważ sprzyja obumieraniu komórek nowotworowych. Prowadzone są również badania dotyczące wpływu pomidorów na raka trzustki, piersi i płuc.
Ponadto pomidory wspomagają pracę układu sercowo-naczyniowego z uwagi na duża zawartość potasu regulującego pracę serca i ciśnienie krwi. Dzięki dużej ilości różnorodnych antyutleniaczy, jak witamina C i E, związków flawinowych, karotenoidów, a przede wszystkim wspomniany wyżej likopenu wymiatają wolne rodniki eliminując stres oksydacyjny. Spożywanie pomidorów obniża ryzyko utleniania lipidów krążących we krwi, a co za tym idzie wzmacnia nasze naczynia krwionośne eliminując ryzyko arteriosklerozy.
Substancje występujące w pomidorach skutecznie obniżają poziom cholesterolu i poziom trójglicerydów we krwi, którego nadmiar zwiększa ryzyko wystąpienia zawału serca i udaru mózgu. Mogą też zapobiegać groźnemu dla serca zlepieniu płytek krwi, powstawaniu skrzepów i blokowaniu naczyń krwionośnych.
Ciekawostką jest to, że pomidor to doskonały lek pierwszej pomocy na poparzenia skory. Na poparzona skore dobrze jest przyłożyć przekrojonego pomidora częścią mięsistą z sokiem i trzymać do chwili ustąpienia pieczenia po poparzeniu- czasem może to trwać do pół godziny i nieco dłużej, ale efekt jest wprost oszałamiający, bo sama tego doświadczyłam. Znika wszelkie zaczerwienienie nie mówiąc o bąblach, ale należy to zrobić jak najszybciej po poparzeniu.
Zagrożenia
Pomidory należą do liczebnej rodziny psiankowatych, która ma w swoich szeregach wiele trujących roślin. Większość z nich zawiera substancję zwaną solaniną wytwarzana przez system ochronny roślin chroniąc ja przed szkodliwymi owadami i innymi intruzami. Również pomidor zawiera solaninę we wszystkich swoich zielonych częściach. Dojrzałe pomidory zwykle zawierają mniej niż 1 mg solaniny na 100 g. Łagodne zatrucie jest zauważalne dopiero powyżej 25 miligramów z objawami takimi jak ból głowy, biegunka i wymioty, dlatego nie wolno spożywać niedojrzałe zielone pomidory, gdyż zawierają do 32 mg solaniny. Dla mniejszych dzieci jest to już bardzo duża dawka, a tym samym bardzo niebezpieczna. Podczas procesu dojrzewania solanina ulega rozpadowi.
Zielone niedojrzałe pomidory prócz solaniny zawierają substancję zwaną tomatyną. To właśnie jej pomidor zawdzięcza tak piękny zapach. Zjedzona w dużej ilości staje się toksyczna i może powodować mdłości, wymioty, kolki czy biegunki. Tomatyna wpływa negatywnie na nasz organizm dopiero po spożyciu około pół kilograma liści, a to jest bardzo duża ilość. Tomatyna w wysokich dawkach wykazuje działanie szkodliwe, które polega na rozrywaniu błon komórkowych oraz hamowaniu aktywności acetylocholinesterazy i butyrylocholinesterazy, podobnie jak inne glikoalkaloidy, takie jak α – solanina i α – chakonina. Dlatego najlepiej wybierać tylko dojrzale pomidory.
Co ciekawe, tomatyna w niektórych przypadkach może wykazywać działanie terapeutyczne. Porównano właściwości przeciwnowotworowe ekstraktów z pomidorów zielonych i czerwonych i stwierdzono, ze ekstrakty z zielonych pomidorów o wysokiej zawartości tomatyny silnie hamowały ludzkie linie komórkowe raka: piersi (MCF-7), okrężnicy (HT-29), żołądka (AGS) i wątrobiaka (wątroby) (HepG2). Natomiast z czerwonych pomidorów wystąpiło niewielkie hamowanie tych groźnych komórek. Tomatyna wykazuje również działanie przeciwzapalne, a także przeciwgrzybiczne. Jest silnym środkiem wiążącym cholesterol, czyli obniża jego stężenie we krwi. To właśnie zawarta tomatyna działa bardzo leczniczo na poparzenia skory- o czym wyżej wspomniano. Ponadto tomatyna hamuje również wzrost Trichomonas (pasożytnicze pierwotniaki), które powodują choroby u ludzi i zwierząt hodowlanych i udomowionych. Badania wykazały również, że ekstrakt z liści pomidora hamuje wzrost bakterii Gram-dodatnich Staphylococcus (gronkowca ). Należy podkreślić, że próbki testowe z liści, łodyg i niedojrzałych „zielonych” skórek pomidorów i owoców zawierających tomatynę, były bardziej skuteczne niż próbki przygotowane z żółtych i czerwonych skórek pomidorów bez tomatyny.
Świeże pomidory wspierają organizm w zwalczaniu infekcji i skutecznie pomagają w kuracji nowotworowej, natomiast pomidory w puszkach działają negatywnie na nasze zdrowie, głównie dlatego, że w kontakcie z pomidorami w puszkach wydziela się bisfenol A (BPA) uważany za substancję szkodliwą, wręcz rakotwórczą.
Wnioski
Pomidory można spożywać na surowo jako dodatek do sałatek, kanapek i przekąsek lub samodzielnie. Nadają się także do zup, sosów i sytych dań, a także do różnych przetworów. Zawierają duże ilości potasu, a także innych pierwiastków, np. magnezu, fosforu, żelaza i manganu. Znajdują się w nich także witaminy C, K, H i witaminy z grupy B. Jako regularnie spożywany dodatek do diety, działają przeciwutleniająco, zmniejszają ryzyko powstawania nowotworów, sprzyjają odchudzaniu, regulują pracę układu krążenia i korzystnie wpływają na wygląd skóry. Są doskonale przy oparzeniach skory. Maja bardzo dużo zalet, piękny wygląd i bogate możliwości kulinarne, jednak pamiętajmy, że zawierają alkaloid – tomatynę, substancja, która w dużej ilości staje się toksyczna, co może powodować takie dolegliwości jak: mdłości, wymioty, kolki, biegunki. Największe stężenie tej substancji występuję w niedojrzałych, zielonych pomidorach i zielonych częściach rośliny. Unikajmy zielonych pomidorów, a wybierajmy dojrzale i nie będzie problemu z przyrządzeniem wspanialej i smacznej potrawy.
Pomidory uwielbiają towarzystwo innych warzyw; cebula, papryka, ogórek czy bakłażan – to tylko niektóre z nich. Właściwie jedynym warzywem, z którym nie powinniśmy łączyć pomidorów są ziemniaki, ponieważ obniżają one przyswajalność cennych składników odżywczych z pomidorów.
